اثر سياق در اختيار قراءات ( فارسى ) — الصفحة ٨٢

2 - 2 - 1 - 1 . وجه ماضى و امر

( بقره : 124 ) است ؛ زيرا زمانى كه خداوند ابراهيم را با كلماتى آزمود و او از آزمايش سربلند بيرون آمد ، به او فرمود : « إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً » و فرمود : « وَ اتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى » ( فخر الدين رازى ، 1420 ق ، ج 4 ، ص 43 ) .

ب ) نافع « 1 » و ابن عامر « 2 » « وَاتَّخَذُواْ » به فتح خاء خوانده اند ( ابن جزرى ، بى تا ، ج 2 ، ص 222 ؛ دمياطى ، 1407 ق ، ص 147 ) . در اين قرائت ، « وَاتَّخَذُواْ » فعل ماضى و جمله « وَ اتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى » ، خبر از فرزندان ابراهيم عليه السلام است كه مقام ابراهيم را مصلى قرار داده اند و تقدير كلام بدين گونه است : « واذكُر يا محمَّدُ إذ جعلنا البيت مثابهً للناس وأمنا واذكُر إذ اتَّخَذَ الناسُ من مقام ابراهيمَ مصلى ، واذكُر إذ عهدنا إلى ابراهيم » ؛ بنا بر اين قرائت ، جمله « وَ اتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى » با جملات قبل و بعد مرتبط است ( احمد سعد ، 1418 ق ، ص 243 ) . واژه « إذ » در جملات بعد به دلالت « إذ » در جمله اول حذف شده است .

تحليل اثر سياق در اختيار قرائت : قراء ، فعل « اتَّخِذُواْ » را به دو صورت ماضى و امر خوانده اند . منابع احتجاج قراءات در توجيه استفاده از فعل ماضى در اين وجه از قرائت ، هماهنگى سياق در عبارت‌هاى آيه را دليل اختيار وجه قرائت به فتح خاء دانسته اند ( مكى بن ابى طالب ، 1404 ق ، ج 1 ، ص 263 ؛ ابن زنجله ، 1402 ق ، ص 111 ) . با توجه به سياق جملات ،

( 1 ) . نافع بن عبدالرحمن بن ابى نعيم ( ( ت 70 ق ) مكنى به ابورويم اصفهانى الاصل است . نافع بسيار سيه چهره ، داراى اخلاق حسنه ، خوش روى و شوخ طبع بود . قرائت را به واسطه هفتاد نفر از تابعين مانند : ابوجعفر ، شيبه بن نصاح ، مسلم بن جندب ، يزيد بن رومان ، محمد بن مسلم بن شهاب الزهرى ، عبدالرحمن بن هزمر الأعرج فرا گرفت . از مهمترين راويان وى قالون و ورش است ( ( ذهبى ، 1404 ق ، ص 107 - 111 ؛ ابن حبان ، 1395 ق ، ج 2 ، ص 310 ) . ( 2 ) . عبدالله بن عامر بن يزيد بن تميم بن ربيعه بن عامر يحصبى ( ( ت 8 ق ) به سبب نسبتى كه با يحصب بن و همان داشته ملقب به يحصبى است . كنيه او ابوعمران ، مسن ترين قراء سبعه و بالاترين آنها از نظر سند است . ابن عامر بر ابوهاشم المغيره بن ابى شهاب عبدالله بن عمرو بن المغيره مخزومى قرائت نموده ، همچنين بر ابوالدرداء عويمر بن زيد بن قيس همانطور كه حافظ ابوعمرو دانى بر آن جزم داشته قرائت نموده و مغيره بن عثمان بن عفان ، و ابوالدرداء و عثمان بر رسول الله صلى الله عليه و آله و سلم قرائت نمودند . او پيشواى اهل شام در قرائت بوده است . پس از فوت ابوالدرداء ، شيخ القرائى در شام به او منتهى گشت . امامت مسلمين در مسجد أموى را سالهاى زيادى در عهد عمر بن عبدالعزيز و قبل و بعد از آن به عهده داشت . هشام و ابن ذكوان از مشهورترين راويان ابن عامر هستند ( ( ذهبى ، 1404 ق ، ج 1 ، ص 82 ؛ سيوطى ، 1403 ق ، ج 1 ، ص 200 ) .