اثر سياق در اختيار قراءات ( فارسى ) — الصفحة ٣٤٥

2 - 2 - 6 - 4 . قرائت ضماير متصل مرفوعى به وجه خطاب ، غيبت و تكلم

1 . قرائت « وَضَعْتُ » سبب مىشود ، جمله « وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما وَضَعَتْ » كلام مادر حضرت مريم باشد و اين جمله با سياق جملات قبل « قَالَتْ رَبِّ إِنِّى وَضَعْتُهَا أُنثَى » و بعد « وَ إِنِّي سَمَّيْتُها مَرْيَمَ وَ إِنِّي أُعِيذُها بِكَ » كه كلام مادر حضرت مريم است ، تناسب و هماهنگى دارد ( ابن زنجله ، 1402 ق ، ص 160 ) .

2 . هدف از جمله « وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما وَضَعَتْ » تنزيه و تعظيم خداوند متعال است ( مكى بن ابى طالب ، 1404 ق ، ج 1 ، ص 340 ) . در توضيح كلام مكى بن ابى طالب مىتوان گفت : بنا بر قرائت ابن عامر ، جمله « وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما وَضَعَتْ » احتراسيه است ، به اين معنا كه مادر حضرت مريم به خداوند متعال مىگويد : « قالَتْ رَبِّ إِنِّي وَضَعْتُها أُنْثى » وى با اين جمله خداوند را از آن چه كه خود آگاه بوده ، باخبر ساخته است . و اين جمله سبب مىشود تا اين توهم پيش آيد كه مگر خداوند متعال به اين مسأله آگاه نبوده است كه مادر حضرت مريم خدا را باخبر مىسازد . همسر عمران براى از بين بردن اين توهم بلافاصله جمله « وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما وَضَعَتْ » را ذكر مىكند . بنابر اين سخن ، جمله احتراسيه خواهد بود . جرجانى در تعريف جملات احتراسيه مىگويد : « هو أن يأتى فى كلام يوهم خلاف المقصود بما يدفعه أى يؤتى بشئ يدفع ذلك الإيهام » ( جرجانى ، 1403 ق ، ص 246 ) .

تحليل اثر سياق در اختيار قرائت : قراء در قرائت فعل « وَضَعْت » اختلاف كرده و به دو وجه « وَضَعْتُ » و « وَضَعَتْ » خوانده اند . طرفداران هر دو قرائت به سياق استناد نموده اند ، در قرائت مشهور هماهنگى جمله با سياق كلمات و جملات علت اختيار قرائت « وَضَعَتْ » دانسته شده است و در قرائت ابن عامر ، هماهنگى با سياق جملات قبل و بعد كه متكلم كلام ، مادر حضرت مريم عليها السلام است ، علت اختيار قرائت « وَضَعْتُ » است .

به نظر مىرسد سياق كلمات مؤيد و مرجح قرائت مشهور است . دو وجمله « وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما وَضَعَتْ » و « وَ لَيْسَ الذَّكَرُ كَالْأُنْثى » با توجه به سياق كلمات نمىتوانند كلام مادر حضرت مريم باشد . جمله « وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما وَضَعَتْ » اگر كلام مادر حضرت مريم بود بايد به وجه خطاب « و أنت أعلم بما وضعت » ايراد مىشد چنان كه در جمله بعد « وَ إِنِّي أُعِيذُها بِكَ وَ ذُرِّيَّتَها مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ » خداوند متعال را مورد خطاب قرار داده است . جمله « وَ لَيْسَ الذَّكَرُ كَالْأُنْثى » نيز نمىتواند كلام مادر حضرت مريم باشد ؛ زيرا با توجه به حسرت و انده همسران عمران از زايمان دختر ، بايد