اثر سياق در اختيار قراءات ( فارسى ) — الصفحة ٣٤٤

2 - 2 - 6 - 4 . قرائت ضماير متصل مرفوعى به وجه خطاب ، غيبت و تكلم

برخى از افعال ماضى به دو وجه خطاب و تكلم يا غيبت و تكلم قرائت شده اند . سياق در نه آيه كه اختلاف قرائت در ضماير متصل مرفوعى است ، كاربرد دارد . از نه آيه اى كه مورد بررسى قرار مىگيرد ، در هفت آيه قرائت مشهور هماهنگ با سياق و در يك آيه قرائت غير مشهور و در يك آيه هم هر دو وجه هماهنگ با سياق است .

1 . ( فَلَمَّا وَضَعَتْها قالَتْ رَبِّ إِنِّي وَضَعْتُها أُنْثى وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما وَضَعَتْ وَ لَيْسَ الذَّكَرُ كَالْأُنْثى وَ إِنِّي سَمَّيْتُها مَرْيَمَ وَ إِنِّي أُعِيذُها بِكَ وَ ذُرِّيَّتَها مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ ) ( آل عمران : 36 )

« پس چون فرزندش را بزاد ، گفت : « پروردگارا ، من دختر زاده‌ام - و خدا به آنچه او زاييد داناتر بود - و پسر چون دختر نيست و من نامش را مريم نهادم ، و او و فرزندانش را از شيطان رانده شده ، به تو پناه مىدهم » .

فعل « وَضَعَتْ » به دو وجه « وَضَعَتْ » و « وَضَعْتُ » قرائت شده است :

الف . قرائت مشهور آيه « وَضَعَتْ » به فتح عين و سكون تاء است ( قلانسى ، 1404 ق ، ص 261 ) . فعل در اين قرائت ، مفرد مؤنث غائب و جمله « وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما وَضَعَتْ » حكايت كلام خداوند متعال است . طرفداران قرائت جمهور با توجه به سياق كلام مىگويند : در جمله قبل مادر حضرت مريم مىگويد : « قالَتْ رَبِّ إِنِّي وَضَعْتُها أُنْثى » ، چگونه ممكن است دوباره بگويد : « وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما وَضَعَتْ » بنابراين اين جمله حكايت كلام خداوند متعال است ( مكى بن ابى طالب ، 1404 ق ، ج 1 ، ص 340 ) . ابوعلى فارسى سياق كلمات را مؤيد و مرجح قرائت مشهور دانسته و مىگويد : جمله « وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما وَضَعَتْ » قول خداوند متعال است و اگر از كلام مادر حضرت مريم عليها السلام بود بايد مىفرمود : « وأنتَ أعلَمُ بما وَضَعتُ » ( ابوعلى فارسى ، 1404 ق ، ج 3 ، ص 33 ) .

ب . ابن عامر و شعبه « وَضَعْتُ » به سكون عين و ضم تاء قرائت كرده اند ( دمياطى ، 1407 ق ، ص 222 ) . فعل « وَضَعْتُ » در اين وجه قرائى ، متكلم وحده است . بنا بر اين قرائت جمله « وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما وَضَعَتْ » از كلام مادر مريم عليها السلام است . طرفداران اين وجه به دو دليل استناد مىكنند :