اثر سياق در اختيار قراءات ( فارسى ) — الصفحة ٣٢٢

2 - 2 - 6 - 2 . قرائت به وجه غيبت و تكلم

21 . ( وَ كَذلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ يَتَبَوَّأُ مِنْها حَيْثُ يَشاءُ نُصِيبُ بِرَحْمَتِنا مَنْ نَشاءُ وَ لا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ ) ( يوسف : 56 )

« و بدين گونه يوسف را در سرزمين [ مصر ] قدرت داديم ، كه در آن ، هر جا كه مى خواست سكونت مىكرد . هر كه را بخواهيم به رحمت خود مىرسانيم و اجر نيكوكاران را تباه نمىسازيم » .

فعل « يَشَاء » در « حَيْثُ يَشَاء » به دو وجه « يَشَاء » و « نَشَاء » قرائت شده است :

الف . قرائت مشهور آيه « يَشَاء » با ياء است ( ابن مهران ، 1408 ق ، ص 210 ) . در اين وجه از قرائت فاعل فعل « يَشَاء » يوسف عليه السلام است . سياق جملات مؤيد قرائت مشهور است ؛ زيرا جمله « لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ يَتَبَوَّأُ مِنْها » به وجه غائب بيان شده است ( مكى بن ابى طالب ، 1404 ق ، ج 2 ، ص 12 ) . البته امكان دارد ضمير فاعلى در « يَشَاء » به خداوند متعال بازگردد و از قبيل التفات باشد ( آلوسى ، 1415 ق ، ج 7 ، ص 8 ) .

ب . ابن كثير « نَشَاء » با نون خوانده است ( ابن الباذش ، 1403 ق ، ج 2 ، ص 672 ) . فعل « نَشَاء » در قرائت ابن كثير به خداوند متعال اسناد داده مىشود ، يعنى حضرت يوسف عليه السلام نمىتواند در سرزمينى سكونت يابد مگر آن جا كه خداوند متعال بخواهد . طرفداران اين وجه قرائى به سياق جملات قبل و بعد استناد مىكنند ( ابوعلى فارسى ، 1404 ق ، ج 4 ، ص 428 ) زيرا در جمله قبل « وَ كَذلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ » و جمله بعد « نُصِيبُ بِرَحْمَتِنا مَنْ نَشاءُ » و « وَ لا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ » فعل به وجه تكلم آمده است .

تحليل اثر سياق در اختيار قرائت : قراء فعل « يَشَاء » را به دو وجه « يَشَاء » و « نَشَاء » قرائت كرده اند . در قرائت مشهور « يَشَاء » فعل به حضرت يوسف عليه السلام اسناد داده مىشود يعنى ما حضرت يوسف را در مصر قدرت داديم تا در هر كجا كه بخواهد سكنى گزيند . در قرائت ابن كثير فعل « نَشَاء » به خداوند متعال اسناد داده مىشود ، يعنى حضرت يوسف هر كجا كه خدا بخواهد و اراده كند ، سكونت مىكند . منابع احتجاج قراءات در توجيه هر دو وجه قرائى به سياق جملات استناد مىكنند .

به نظر مىرسد با توجه به اينكه دو جمله « وَ كَذلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ » و « يَتَبَوَّأُ مِنْها حَيْثُ يَشاءُ » در كنار هم قرار گرفته و سخن از حضرت يوسف است ، قرائت با ياء « يَشَاء » چون