اثر سياق در اختيار قراءات ( فارسى ) — الصفحة ٢٥١

2 - 2 - 6 - 1 . قرائت به وجه خطاب و غيبت

ب . « الَّذِينَ كَفَرُواْ » فاعل « يَحْسبَنَّ » است و مفعول به اول واژه « أنفُسَهُم » مىباشد كه به دلالت « إِنَّهُمْ لَا يُعْجِزُونَ » محذوف است و « سَبَقُواْ » مفعول به دوم است ( ابوعلى فارسى ، 1404 ق ، ج 4 ، ص 268 - 269 ) .

ج . برخى « الَّذِينَ كَفَرُواْ » را فاعل و « سَبَقُواْ » را سد مسد دو مفعول به فعل « يَحْسبَنَّ » دانسته اند ؛ زيرا به تقدير « أنَّهُم سَبَقُواْ » است ( ابن انبارى ، 1400 ق ، ج 1 ، ص 390 - 391 ؛ زجاج ، 1408 ق ، ج 2 ، ص 341 ) .

طرفداران قرائت با ياء به سياق آيات استناد مىكنند كه در آيات قبل « فَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ » ( انفال : 55 ) ، « ثُمَّ يَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ فِي كُلِّ مَرَّةٍ وَ هُمْ لا يَتَّقُونَ » ( انفال : 56 ) ، « فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ » ( انفال : 57 ) و « فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلى سَواءٍ » ( انفال : 58 ) به وجه غائب بيان شده است ( مكى بن ابى طالب ، 1404 ق ، ج 1 ، ص 493 ) .

ب . ابوعمرو ، ابن كثير ، نافع ، كسايى و شعبه « تَحْسبَنَّ » با تاء خطاب قرائت كرده اند ( ابن مهران ، 1408 ق ، ص 190 ) . قرائت « تَحْسبَنَّ » با تاء ، خطاب به رسول خدا صلى الله عليه وآله و سلم است ، بنابراين فاعل « تَحْسبَنَّ » ضمير مستتر « أنت » و « الَّذِينَ كَفَرُواْ » مفعول به اول و « سَبَقُواْ » مفعول به دوم است . معناى آيه بنا بر قرائت با تاء « لا تحسبنَّ أيها الرسول الكريم أنَّ هؤلاء الكافرين قد سبقونا بخيانتهم لك » است ( طنطاوى ، بى تا ، ج 6 ، ص 138 ) .

اكثر مفسران قرائت با تاء را به جهت صحت معنا و اعراب آن پذيرفته اند .

تحليل اثر سياق در اختيار قرائت : قراء فعل « يَحْسبَنَّ » را به دو وجه « يَحْسبَنَّ » و « تَحْسبَنَّ » قرائت كرده اند . منابع احتجاج قراءات سياق را قرينه اى بر تقويت قرائت مشهور مىدانند ؛ زيرا آيات قبل و بعد به وجه غائب است .

32 . ( وَ إِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَ لا تَكْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَراءَ ظُهُورِهِمْ وَ اشْتَرَوْا بِهِ ثَمَناً قَلِيلًا فَبِئْسَ ما يَشْتَرُونَ ) ( آل عمران : 187 )