اثر سياق در اختيار قراءات ( فارسى ) — الصفحة ٢٥٠

2 - 2 - 6 - 1 . قرائت به وجه خطاب و غيبت

لها ، فكان جاريا مجرى المعروف من كلام العرب الفصيح . وإن كانت القراءة بالياء غير خطأ ، ولكنه ليس بالأفصح ولا الأشهر من كلام العرب » ( طبرى ، 1412 ق ، ج 4 ، ص 126 ) .

تحليل اثر سياق در اختيار قرائت : فعل « يَحْسَبَنَّ » به دو وجه « يَحْسَبَنَّ » و « تَحْسَبَنَّ » قرائت شده است . به نظر مىرسد قرائت « يَحْسَبَنَّ » با ياء با سياق جملات و آيات هماهنگ است ؛ زيرا در جملات بعد « بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْراً لَهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ » « سَيُطَوَّقُونَ ما بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ » كفار با لفظ غيبت مورد خطاب قرار گرفته اند ، همچنين در آيه بعد نيز با لفظ غيبت از سخن و عمل كفار خبر داده و مىفرمايد : « لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَ نَحْنُ أَغْنِياءُ سَنَكْتُبُ ما قالُوا وَ قَتْلَهُمُ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَ نَقُولُ ذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ » ( آل عمران : 181 ) .

اما اكثر مفسران قرائت « تَحْسَبَنَّ » با تاء را به علت نظام نحوى آيه بر قرائت با ياء ترجيح مىدهند .

31 . ( وَ لا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَبَقُوا إِنَّهُمْ لا يُعْجِزُونَ ) ( انفال : 59 )

« و زنهار كسانى كه كافر شده‌اند گمان نكنند كه پيشى جسته‌اند ، زيرا آنان نمىتوانند [ ما را ] درمانده كنند » .

فعل « يَحْسبَنَّ » به دو وجه « يَحْسبَنَّ » و « تَحْسبَنَّ » قرائت شده است :

الف . قرائت مشهور آيه كه قرائت عاصم به روايت حفص و حمزه و ابن عامر است ، « يَحْسبَنَّ » با ياء غيبت است ( ابن جزرى ، بى تا ، ج 2 ، ص 272 ) . فعل « يَحْسبَنَّ » فعل مضارع غائب به معناى « لا يحسبَنَّ النبى الذين كفروا سبقوا » است ( واحدى ، 1415 ق ، ج 2 ، ص 468 ) . اكثر مفسران قرائت با ياء را به دليل اعراب ، صحيح نمىدانند . ابوحاتم آن را لحن دانسته ( قرطبى ، 1364 ش ، ج 8 ، ص 34 ) و برخى آن را قرائت غير مشهور مىدانند ( طباطبايى ، 1417 ق ، ج 9 ، ص 114 ) . چند وجه در اعراب آيه بيان شده است :

الف . فاعل « يَحْسبَنَّ » ضمير هو مستتر باشد كه به رسول خدا ( ص ) بر مىگردد ؛ بنابراين « الَّذِينَ كَفَرُواْ » مفعول به اول و « سَبَقُواْ » مفعول به دوم خواهد بود ( ابن زنجله ، 1402 ق ، ص 312 ) . پس اين وجه از اعراب مانند قرائت با تاء خواهد بود .