اثر سياق در اختيار قراءات ( فارسى ) — الصفحة ٢١٦

2 - 2 - 6 - 1 . قرائت به وجه خطاب و غيبت

الْحَياةَ الدُّنْيا بِالْآخِرَةِ فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَ لا هُمْ يُنْصَرُونَ ) ( بقره : 86 ) نيز دليل اختيار اين وجه از قرائت است ( مكى بن ابى طالب ، 1404 ق ، ج 1 ، ص 253 ) . برخى از ائمه اختيار چون ابوبحريه سكونى ، ايوب بن متوكل ، وابوعبيد قاسم بن سلام اين وجه از قرائت را اختيار كرده اند ( ابن مهران ، 1405 ق ، ص 179 ) .

طبرى قرائت « يَعْمَلُون » با ياء را اختيار نموده و قرائت « تَعْمَلُون » با تاء را دور از صواب مىداند ؛ زيرا جمله « وَ مَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ » در كنار جمله « وَ يَوْمَ الْقِيامَةِ يُرَدُّونَ إِلى أَشَدِّ الْعَذابِ » واقع شده است و قرائت « يَعْمَلُون » هماهنگ با سياق جمله قبل است كه فعل « يُرَدُّونَ » در آن به صيغه غائب ذكر شده است و عطف جمله « وَ مَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ » بر جمله قبل شايسته تر از عطف آن به جملات ابتداى آيه است كه با لفظ خطاب ذكر شده اند ( طبرى ، 1412 ق ، ج 1 ، ص 318 ) .

ابوعلى فارسى نيز مىگويد : « جمله « وَ مَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ » در انتهاى شش آيه از قرآن كريم ذكر شده است كه پنج مورد از آن در سوره بقره و يك مورد در سوره آل عمران است . و عبارت « وَ ما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ » در سه سوره انعام ، هود و نمل آمده است . در مورد تمام اين آيات مىتوان گفت : اگر قبل از جمله « وَ مَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ » و « وَ ما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ » خطاب واقع شده باشد ، بهتر است فعل « تَعْمَلُون » با تاء قرائت شود تا خطاب عطف به خطاب شود و اگر قبل از اين دو جمله ، لفظ غيبت وجود داشت ، بهتر است فعل « يَعْمَلُون » با ياء قرائت شود تا جمله اى كه به صيغه غيبت است به همانندش عطف شود » ( ابوعلى فارسى ، 1404 ق ، ج 2 ، ص 112 ) . البته قبل از ابوعلى ، ابن خالويه به اين موضوع اشاره كرده است ؛ اما وى بر خلاف ابوعلى ، قرائت با تاء را در آيه مورد بحث اختيار كرده و مىگويد : « من به دو علت قرائت با تاء را اختيار مىكنم : الف . رد لفظ بر لفظ نيكوست . ب . زمانى كه ثابت شد خداوند از اعمال هيچ كس غافل نيست ، قرائت به تاء و ياء هر دو نيكوست » ( ابن خالويه ، 1421 ق ، ص 82 ) .

تحليل اثر سياق در اختيار قرائت : قراء فعل « تَعْمَلُون » را به دو وجه « تَعْمَلُون » و « يَعْمَلُون » خوانده اند . و طرفداران هر دو وجه هماهنگى با سياق كلام را علت اختيار قرائت خود مىدانند .