اثر سياق در اختيار قراءات ( فارسى ) — الصفحة ١٦٩

2 - 2 - 5 . اختلاف قرائت در وجه معلوم و مجهول

نيست ( ابوحيان اندلسى ، 1420 ق ، ج 1 ، ص 589 ) . در اين وجه از معنا جمله اول « إِنَّا أَرْسَلْناكَ بِالْحَقِّ بَشِيراً وَ نَذِيراً » خبريه و جمله دوم « وَلَا تُسْأَلُ عَنْ أَصْحَابِ الْجَحِيمِ » انشائيه خواهد بود و اين مشكل نحوى پيش مىآيد كه عطف جمله خبريه بر انشائيه صحيح نيست .

2 . مقصود از فعل نهى « وَلَا تَسْأَلْ » مبالغه در آتش و عذاب آن هاست ( گنابادى ، 1408 ق ، ج 1 ، ص 141 ) . در توضيح مىتوان گفت : مراد از نهى رسول خدا بدين معناست كه از حضرت مىخواهد تا از عذاب آن‌ها سؤال نكند ؛ زيرا عذاب آنان به اندازه اى سخت است كه نمىتوان از آن سخن گفت يا اين كه از عظمت عقوبت و شدت عذاب ايشان احدى را تاب استماع آن نيست . اگر اين وجه از معنا را براى قرائت نافع بپذيريم ، فعل « وَلَا تَسْأَلْ » لفظا انشائيه و در معنا خبريه خواهد بود ؛ بنابراين مشكل عطف جمله خبريه به انشائيه حل مىشود و جمله « وَ لا تُسْئَلُ عَنْ أَصْحابِ الْجَحِيمِ » چون در معنا خبريه است به جمله قبل « إِنَّا أَرْسَلْناكَ بِالْحَقِّ بَشِيراً وَ نَذِيراً » عطف شده است .

به طور كلى طرفدران اين وجه از قرائت به روايتى استناد مىنمايند كه مىگويد : پيامبر فرمود : « ليت شعرى ما فعل أبواى » و در پاسخ حضرت اين آيه نازل شد ( ابن زنجله ، 1402 ق ، ص 111 - 112 ) . ثعالبى معتقد است اين شأن نزول بعيد است و با معناى ماقبل هماهنگ نيست ( ثعالبى ، 1418 ق ، ج 1 ، ص 310 ) .

تحليل اثر سياق در اختيار قرائت : قراء فعل « ولا تسأل » را به دو وجه مرفوع « وَلَا تُسْأَلُ » و مجزوم « وَلَا تَسْأَلْ » قرائت كرده اند . كتب احتجاج قراءات و تفاسير به نقش سياق در اختيار يك وجه از قرائت اشاره اى نكرده اند ؛ اما به نظر مىرسد قرائت مشهور « وَلَا تُسْأَلُ » به دلايل ذيل بر قرائت نافع ترجيح دارد :

1 . همه قراء به غير از نافع « وَلَا تُسْأَلُ » قرائت كرده اند .

2 . قرائت ابن مسعود « ولن تسأل » و قرائت أبى « ما تسأل » هر دو مؤيد قرائت مشهور هستند ( ابوحيان اندلسى ، 1420 ق ، ج 1 ، ص 589 ) .

3 . ساختار و سياق نحوى جملات و آيات قرائت رفع را تأييد مىنمايد . در قرائت « وَلَا تُسْأَلُ » جمله خبريه است و با جمله قبل « إِنَّا أَرْسَلْناكَ بِالْحَقِّ بَشِيراً وَ نَذِيراً » كه در مقام خبريه است هماهنگ است ( مكى بن ابى طالب ، 1404 ق ، ج 1 ، ص 262 ) . علاوه بر هماهنگى با سياق