اثر سياق در اختيار قراءات ( فارسى ) — الصفحة ١٥٩

2 - 2 - 4 . اختلاف قرائت در اعراب فعل

بسيارى از آيات هر چند آيه لفظا در مقام خبر است اما از نظر معنا انشائيه است ، مانند : « وَ الْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ » ( بقره : 228 ) « تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ تُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوالِكُمْ وَ أَنْفُسِكُمْ » ( صف : 11 ) . بنابراين قرائت به ضم در سياق خبر است و از يك امر تكوينى گزارش مىدهد كه شأن زن آن نيست كه در اثر ندادن شير يا درخواست اجرت زياد از همسر ، به فرزند شيرخوارش ضرر بزند . اين در صورتى است كه كلمه « تُضَآرُّ » را فعل معلوم بدانيم . اما اگر آن را از فعل مجهول « تُضارَر » فرض كنيم ، مفهوم آيه چنين مىشود : زن مورد ضرر واقع نمىشود ( به سبب منع وى از شير دادن به فرزندش يا به دليل ندادن نفقه و يا اجرت به وى ) ( مكى ، 1404 ق ، ج 1 ، ص 296 ) .

طرفداران قرائت « تُضَآرُّ » هماهنگى با سياق جملات را علت اختيار قرائت خود مىدانند ( كرمانى ، 1422 ق ، ص 116 ؛ ابن زنجله ، 1402 ق ، ص 136 ) . سياق جمله قبل « لا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلَّا وُسْعَها » خبريه است و اگر « تُضَآرُّ » به رفع قرائت شود ، اين جمله نيز خبريه خواهد بود و سياق هر دو جمله از حيث خبريه بودن لفظ ، هماهنگ مىشود ( سخاوى ، 1403 ق ، ج 2 ، ص 563 ) .

تحليل اثر سياق در اختيار قرائت : قراء فعل « تُضَآرَّ » را به دو وجه مرفوع « تُضَآرُّ » و منصوب « تُضَآرَّ » خوانده اند . كتب احتجاج قراءات ، قرائت « تُضَآرُّ » به رفع را هماهنگ با سياق جملات مىدانند . به نظر مىرسد سياق جملات با قرائت مشهور هماهنگ است . توضيح آن كه جملات قبل « وَ الْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كامِلَيْنِ » ، « وَ عَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَ كِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ » و بعد « وَ عَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِكَ » ، در مقام انشاء و طلب هستند ، بنابراين اگر فعل « تُضَآرَّ » نيز مجزوم به لا نهى خوانده شود ، جمله « لا تُضَارَّ والِدَةٌ بِوَلَدِها » طلبيه خواهد بود و با قبل و بعد كلام هماهنگ مىشود . البته جمله خبريه « لا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلَّا وُسْعَها » كه قبل از جمله « لا تُضَارَّ والِدَةٌ بِوَلَدِها » قرار گرفته ، جمله معترضه اى است كه واژه « معروف » در جمله « وَ عَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَ كِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ » را توضيح مىدهد و ارتباطى با جملات قبل و بعد ندارد ؛ زيرا سياق آيه سخن از عدم زيان و ضرر والدين و فرزند است و اين جمله تنها به توضيح واژه « معروف » مىپردازد و نظر كسانى كه مىگويند جمله قبل خبريه است و بايد فعل « تُضَآرَّ » به صورت مرفوع خوانده شود تا هماهنگ با سياق ماقبل باشد ، مردود است .