ترجمه و شرح باب حادى عشر ( فارسى ) — الصفحة ٩٨

[ 1 . حسن و قبح عقلى ]

و لا خلاف في كونهما عقلّيّين بالإعتبارين الأوّلين ، و أمّا باعتبار الثّالث فاختلف المتكلّمون فيه .

فقالت الأشاعرة : ليس في العقل ما يدلّ على الحسن و القبح بهذا المعنى ، بل الشّرع ، فما حسّنه فهو الحسن ، و ما قبّحه فهو القبيح .

و قالت المعتزلة و الإمامية : في العقل ما يدلّ على ذلك ، فالحسن حسن في نفسه ، و القبيح قبيح في نفسه ، سوآء حكم الشّارع بذلك أو لا .

و نبّهوا على ذلك بوجوه :

الأوّل ، انّا نعلم ضرورة حسن بعض الأفعال كالصّدق النّافع و الإنصاف و الإحسان و ردّ الوديعة و انقاذ الهلكى و أمثال ذلك ، و قبح بعض كالكذب الضّار و الظّلم

عقلى بودن حسن و قبح به دو معناى نخست را همگان پذيرفته‌اند ، امّا به معناى سوم را متكلمان درش اختلاف‌نظر دارند .

اشاعره گفته‌اند : در عقل چيزى [ و حكمى ] نيست كه بيانگر حسن و قبح ، بدين معنا باشد ، بلكه شرع بيانگر آن مىباشد . پس آنچه را شرع نيكو شمارد خوب است و آنچه را شرع بد شمارد بد است .

معتزله و اماميه گفته‌اند : در عقل چيزى هست كه بيانگر خوب و بد كارها باشد و خوب ، في نفسه خوب است و بد ، في نفسه بد است ، خواه شارع بدان حكم بكند يا نكند .

براى تنبّه به تصديق اين مطلب ، ايشان چند وجه آورده‌اند :

نخست : ما بالضروره مىدانيم كه برخى كارها ، مانند راستگويى سودمند ، انصاف ، نيكى كردن ، بازگرداندن وديعه ، نجات دادن كسى كه در شرف هلاكت است و مانند آن ، خوب و نيكوست ، و برخى كارها ، مانند دروغگويى زيانبار ، ستم ، بدىكردن به كسى بىآنكه سزاوار باشد و مانند آن ، بد و ناشايست است و هيچ ترديدى درش