ترجمه و شرح باب حادى عشر ( فارسى ) — الصفحة ٤١

[ 1 . قدرت ]

الأوّل ، أنّ المختار يمكنه الفعل و الترك معا بالنّسبة إلى شيء واحد ، و الموجب بخلافه .

الثاني ، أنّ فعل المختار مسبوق بالعلم و القصد و الإرادة بخلاف الموجب .

الثالث ، انّ فعل المختار يجوز تأخّره عنه و فعل الموجب لا ينفكّ عنه كالشّمس في إشراقها ، و النّار في إحراقها .

و العالم كلّ موجود سوى اللّه تعالى .

و المحدث هو الّذي وجوده مسبوق بالغير أو بالعدم ، و القديم بخلافه .

و الجسم هو المتحيّز الّذي يقبل القسمة في الجهات الثلاث .

و الحيّز و المكان شيء واحد ، و هو الفراغ المتوهّم الّذي يشغله الأجسام

. براى مختار نسبت به شىء واحد ، فعل و ترك هردو ممكن است ، [ مثلا آفريدن و نيافريدن ابليس ، هردو ، برايش ممكن و صحيح است ] ، بر خلاف فاعل موجب .

2 . فعل فاعل مختار مسبوق به علم و قصد و اراده است ، بر خلاف فاعل موجب .

3 . فعل فاعل مختار مىتواند با فاصلهء زمانى و متأخر از خود فاعل باشد ، امّا فعل فاعل موجب هرگز از آن جدا نمىگردد ، مانند خورشيد در تابش نورش ، و آتش در سوزاندنش [ كه هردو ، فاعل موجب‌اند و فعل و اثر آنها هميشه همراه با آنهاست و هرگز از آنها منفك نمىشود . ]

عالم ، هرموجودى است جز خداى متعال .

محدث ، چيزى است كه وجودش پس از ديگرى و يا پس از عدم [ و مسبوق به آن ] مىباشد ، و قديم بر خلاف آن است .

جسم ، شىء مكانمندى است كه در جهات سه‌گانه [ - طول و عرض و عمق ] مىتواند منقسم شود .

حيّز ، و مكان يك چيزاند ، و آن عبارت است از فضاى خالى موهومى كه اجسام