آيين حكمرانى ( فارسى ) — الصفحة ١٧٨
[ فصل : وجود قراين تقويت‌كنندهء ادعا ]
بگذريم از ديگر زاويه‌ها ميان اين دو مقام تفاوتى كلى وجود ندارد . در آينده - به خواست خداوند - در بيان جزئيات شيوهء عمل هريك از اين دو به نكاتى خواهيم پرداخت كه تفاوت‌هاى احتمالى موجود را روشن مىسازد
فصل [ : جزئيات رسيدگى به دادخواهىها نزد متولى مظالم ]
فصل [ : جزئيات رسيدگى به دادخواهىها نزد متولى مظالم ]
با اين مقدمه‌ها ، هر دعوى و دادخواهى كه نزد متولى مظالم آورده شود از اين سه حالت بيرون نيست :
[ أ - ] يا با قراينى كه موجب تقويت آن مىشود همراه است ؛
[ ب - ] يا با قراينى كه موجب تضعيف آن مىشود همراه است ؛
[ ج - ] و يا با قرينه‌اى از هيچ‌كدام از اين دو نوع همراه نيست .
[ فصل : وجود قراين تقويت‌كنندهء ادعا ]
[ فصل : وجود قراين تقويت‌كنندهء ادعا ]
اگر دعوى با قرينه‌هايى كه موجب تقويت آن مىشود همراه باشد ، اين قراين برحسب قوت و ضعف ، در شش رتبه جاى مىگيرند كه به ترتيب از مؤثرتر به كم‌اثرتر عبارتند از :
رتبهء نخست آن‌كه مدعى همراه با دعوى خود نوشته‌اى بياورد كه در آن شاهدانى كه حاضرند و عدالتشان نيز احراز شده است گواهى داده‌اند . در رسيدگى به چنين دعاوىاى ، متولى مظالم اين دو كار را به انجام مىرساند :
نخست آن‌كه رأسا گواهان را براى اداى شهادت به حضور مىطلبد ؛ و دوم آن‌كه دربارهء منكر ، بسته به وضعيت او و شواهد و قراينى كه وجود دارد ، نوعى اقدام تنبيهى روا مىدارد .
آن‌گاه كه گواهان به حضور آورده شوند ، چنانچه متولى مظالم از قبيل خليفه يا وزير تفويض و يا فرمانرواى يك ايالت و از كسانى باشد كه جايگاهى و الا دارند ، در رسيدگى به نزاع طرف‌ها بسته به آنچه اقتضاى سياست است عمل مىكند ؛ يعنى اگر طرف‌ها افرادى بلند مرتبه باشند ، خود به نزاعشان رسيدگى مىكند و اگر داراى جايگاهى ميانه باشند ، كار آنان را به قاضى خويش مىسپارد تا در حضور او درباره‌شان حكم صادر كند و چنانچه طرف‌هاى نزاع كسانى گمنام باشند رسيدگى به نزاعشان را به قاضى خويش مىسپارد تا در جايى يا زمانى ديگر و نه در حضور او رسيدگى كند .
آورده‌اند كه مأمون هر يكشنبه بر كرسى رسيدگى به مظالم مىنشست . روزى چون از مجلس رسيدگى بيرون آمد ، زنى ژنده‌پوش با او برخورد كرد و گفت :