تفسير فاتحة الكتاب ( فارسى ) — الصفحة ٩٦

آغاز فعل :

فرمان دهد واقع مىشود ! و آنچه واقع شود ؛ خدا فرمان داده است - و ديگرى ؛ [ تشريعى ] . و اين ، بر دو گونه است :

يكى : وقوع [ مأموربه ] ، از آن ، مطلوب است .

و ديگر اينكه ؛ آنچه مطلوبست ، حقيقت فرمان و [ نفس الأمر ] است .

امّا ؛ مطلب ، در همين‌جا تمام نميشود ! زيرا ؛ گفتار آنحضرت كه فرمود :

« و خواست كه ؛ سجده نكند ! و اگر ميخواست ، سجده ميكرد . »

و « و خواست كه ؛ از آن بخورد ! و اگر نميخواست ، نميخورد . »

و « و خواست كه ؛ او را سر نبرد . »

روشنگر اين معنى است كه ؛ براى خدا ، مشيّتى موجود است ، بر خلاف مشيّتى كه ؛ أمر و نهيش به آن ، صورت گرفته است ! .

[ خواسته شده ] ، غير از آنچيزى است كه ؛ أمر خدا يا نهيش ، به آن تعلّق گرفته ! . نه اينكه ؛ نسبت به فعل و ترك [ مأموربه ] ، مشيّتى نيست . و آنچه در بخش‌پذيرى و إنقسام أمر ، آورده شد ، به طاعت فرمانبرداران ، و عصيان گنهكاران ، ربطى ندارد . و مطلوب بودن وقوع [ مأموربه ] و عدمش ، بدنبال طاعت و عصيان نيست ! و نيز ، طاعت و عصيان ، درپى آن ، نه ! . و چنين نيست كه ؛ هرزمان ، [ مأموربه ] ، واقع نشد ، داورى شود كه ؛ او مطلوب نيست ! و از قسم دوّم بشمار آيد ! و هرگاه ، واقع شد ، داورى شود كه ؛ او ، مطلوب است ! و از قسم أوّل بشمار آيد ! .

حق سبحانه و تعالى ! در دو جاى كتابش فرموده :

« و نميخواهيد ، مگر اينكه ؛ خدا - كه پروردگار جهانها است - بخواهد . » « 1 »

« و نميخواهيد ، مگر اينكه ؛ خدا بخواهد ، . . . » « 2 »

در اين‌دو جا ، صريح است باينكه ؛ آنچه إراده شده - كلّا - با مشيّت أزلى ، مطابق است و واقع شدن أفعال - تماما - در خارج ، با آنچه در مشيّت و علم خدا است ، مطابقت دارد .

و اينست ، معنى : [ آنچه خدا خواست ، بود ( و هست ) ! و آنچه نخواست ، نبود ( و نيست ) ! ] اين ، گفتار مجملى بود ، در [ مشيّت أزلى ] ، كه آن ، از صفات ذات است .

( 1 ) - « وَ ما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ » تكوير ، آيه 29 ( 2 ) - « وَ ما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ » دهر ، آيهء 31