تفسير فاتحة الكتاب ( فارسى ) — الصفحة ١٦٨
حديث إمام صادق عليه السّلام در إثبات صانع
پاورقى شمارهء 11 صفحه 70
حديث إمام صادق عليه السّلام در إثبات صانع
حديث إمام صادق عليه السّلام در إثبات صانع
( 11 ) طبرسى در إحتجاج - جلد 2 : 69 روايت كرده [ و مجلسى در بحار ، جلد 3 : 29 از او آورده است ] كه هشام بن حكم گفت :
« از سؤال زنديقى كه ؛ حضور إمام صادق عليه السّلام آمد ، اين بود كه گفت :
چه دليل بر ( وجود ) صانع جهان دارى ؟
إمام صادق عليه السّلام فرمود : وجود أشياء و مصنوعات ، كه دلالت دارد آنها را صانعشان بوجود آورده .
آيا نمىبينى كه هرگاه ؛ تو ، به يك بناى ساخته‌شدهء بر افراشته‌اى نگاه كنى ، ميدانى كه بناكننده‌اى دارد - اگر چه بانى را نديده و مشاهده نكرده‌اى ! -
گفت : او كيست ؟
فرمود : و او شيئى است بخلاف أشياء ! از اينكه گفتم [ شىء ] ، بإثباتش برگرد ! و اينكه او ، شيئى است بحقيقت شيئيّت ! جز اينكه او ، جسم و صورت و محسوس نيست ! و با حواسّ پنجگانه ، درك نشود ! أوهام ، او را درنيابند ! و گذشت ( قرون و أعصار و ) دهور ، از او نكاهند ! و زمان ، تغييرش ندهد ! .
سائل گفت : البتّه ما ، در واهمه ، بجز مخلوقى نمىيابيم ! .
إمام صادق عليه السّلام فرمود : اگر آن ، چنين بود كه ميگوئى ، يكتاپرستى از ما ، ( جدّا ) مرتفع بود . چون براستى ما ، مكلّف نشديم كه به غير موهوم ، معتقد شويم . و ليكن ما قائليم : هر موهومى كه با حواسّ ، إدراك شود و حواسّ آن را بطور ممثّل ، محدود كند ، آن مخلوق است . و از إثبات اين مطلب ، چاره‌اى نيست ! كه ؛ صانع ( و خالق ) أشياء را بايستى ؛ از دو جهت مذموم ، بر كنار بدانى :
يكى [ نفى ] ، آنگاه كه نفى ، همان إبطال و عدم باشد .
و ديگرى [ تشبيه ] بصفت آفريدگان ، بنحويكه در تأليف و تركيب ، نمايان است .
از إثبات صانع براى وجود مصنوعات و إضطرارشان به او ، چاره‌اى نبوده كه ؛ مصنوع‌اند و صانعشان غير آنها است ، نه مانندشان . زيرا ؛ اگر در ظاهر تأليف و تركيب و جريان حدوثشان [ بعد از اينكه نبودند ] و تنقّلشان از خردى بكلان ! و سياهى بسفيدى ! و نيرو بضعف ! و حالات موجود ، همانند و شبيه آنان بود ، ما را نيازى بتفسيرشان براى ثبات و وجودشان نبود .
سائل گفت : پس ؛ تو محدودش كردى ! چون ، بإثبات وجودش پرداختى !
إمام صادق عليه السّلام فرمود : محدودش نكردم ، بلكه ؛ إثباتش كردم . چون ؛ بين إثبات و نفى ، ( دگر ) منزلى نبود .
سائل گفت : پس ؛ گفتار او به چه معنا است ؟ ( كه فرمود : ) :