انديشه هاى كلامى علامه حلى ( فارسى ) — الصفحة ٢٣٥
[ دلايل وجوب توبه از نظر خواجه نصير طوسى ]
مرتكب گناه كبيره لازم مىدانست ( صاحب الكبيره ) . در مورد گناهان صغيره او معتقد نبود كه توبه عقلا واجب باشد . « 1 » و معتقد بود كه مدارك معتبر روايى حاكى از چنين تكليفى نيست . « 2 » او توبه براى گناه صغيره را با نافله مقايسه مىكرد كه به خودىخود واجب نيست .
اما انجام آن پسنديده است چون به بنده كمك مىكند كه واجباتش را انجام دهد ، يا در اين مورد ، براى گناهان كبيره‌اش توبه كند . عبد الجبار معتقد بود كه چون بنده قادر نيست گناهان كبيره را از يكديگر تشخيص دهد در واقع مكلف است براى تمام گناهانش توبه كند . « 3 » ابن ملاحمى به تبعيت از موضع ابو على تأكيد مىكند كه توبه به‌طور يكسان براى تمام گناهان لازم است . او استدلال مىكرد كه به‌علت قبح بعضى از گناهان توبه لازم است .
اما خصوصيت قبح بر هر معصيتى بدون توجه به صغيره يا كبيره بودن اطلاق مىشود . « 4 » علامه و رازى معتقد بودند كه تكليف بنده براى توبه از گناهانش به‌طور يكسان بر هر گناهى اطلاق مىشود . « 5 » اما در مورد علت تكليف بنده براى توبه اختلاف‌نظر داشتند .
علامه در مورد تكليف بنده براى توبه با دلايل عقلى استدلال مىكرد كه مورد نظر معتزليان نيز بود . « 6 » در شرحى كه او بر تجريد العقائد خواجه نصير الدين طوسى نوشته دلايل خواجه را به تفصيل شرح مىكند :
[ دلايل وجوب توبه از نظر خواجه نصير طوسى ]
[ دلايل وجوب توبه از نظر خواجه نصير طوسى ]
مصنف ( خواجه نصير الدين طوسى ) بر وجوب توبه از دو جهت استدلال مىكند : نخست ( توبه ) دفع‌كننده ضرر است يعنى عذاب يا ترس از آن را دفع مىكند و دفع ضرر واجب است . دوّم ما بروشنى از وجوب ندامت براى انجام فعل قبيح يا ترك واجب آگاهيم و چون اين معلوم شد مىگوييم كه توبه براى هر گناهى واجب است . زيرا براى معصيتى به‌علت معصيت بودن آن فعل و براى هر ترك واجب به‌علت ترك اين فعل توبه واجب است . و اين به‌طور كلى بر هر گناهى و بر هر ترك واجبى اطلاق مىشود . « 7 »
( 1 ) - مانكديم ، 789 ؛ عبد الجبار ، مغنى ، 14 : 393 ؛ ابن ملاحمى ، فائق ، 212 پ - 213 ر ؛ رازى ، تفسير ، ج 2 ، باب 3 : 3 - 22 . ( 2 ) - عبد الجبار ، مغنى ، 14 : 394 ر . ك : برعكس ، مانكديم ، 789 كه نقل مىكند ابو هاشم معتقد است بنابر دلايل نقلى توبه براى گناهان صغيره نيز لازم است . ( 3 ) - عبد الجبار ، مغنى ، 14 : 393 . ( 4 ) - ابن ملاحمى ، فائق ، 213 ر . ( 5 ) - علامه ، مناهج ، 105 ر ؛ رازى ، معالم ، 131 . ( 6 ) - مانند مانكديم ، 789 . ( 7 ) - كشف المراد ، 331 ، نيز نهج المسترشدين ، 1 - 430 . علامه نيز در مناهج ( 105 ر ) به آيات قرآنى