انديشه هاى كلامى علامه حلى ( فارسى ) — الصفحة ١٨

مقدمه

و 675 نوشته شده است . « 1 » نشانه‌هاى صريحى وجود دارد كه معتزله امامى تا پايان قرن ششم اصول مذهب ابو الحسين بصرى را پذيرفته بودند . سديد الدين محمود بن على بن الحسن الحمّصى الرازى ( ف بعد از سال 600 ) اولين امامى مذهبى است كه پيرو اين مذهب شناخته شده است . « 2 » گسترش مذهب معتزلى امامى باوجود نصير الدين طوسى ( ف 672 ) كمال الدين ميثم بن ميثم بحرانى ( ف 699 ) و حسن بن يوسف بن مطهّر حلّى ، معروف به علامهء حلّى ( ف 726 ) به اوج كمال رسيد . از جمع اين دانشمندان ، علامهء حلّى ممتازترين و پركارترين نويسنده در مسائل كلامى است كه شهرت كلامى او به واقع تا به امروز رسيده است . يكى از آثار مختصر او به نام باب حادى عشر همراه با شرح مقداد سيورى ( ف 826 ) ، از متون درسى شيعيان در اين زمان مىباشد كه از راه ترجمه آن به زبان انگليسى به‌وسيله و . م . ميلر « 3 » در دنياى غرب نيز شهرتى كامل دارد . علاوه بر كتابهاى مختصر متعدد ، علامه كتابهاى مفصل بسيارى نيز در علم كلام نوشته است . از اين‌رو تعداد زيادى كتاب از او در دست است كه بررسى وسيع انديشه‌هاى كلامى او را ممكن مىسازد . اين موضوع ، با اين گستردگى ، در مورد خواجه نصير الدين طوسى كه جنبهء فلسفى او بر جنبه كلامىاش برترى دارد صدق نمىكند و آثار كلامى او بحدّى مختصر است كه مناسب تحقيق نمىباشد . « 4 » ميثم بحرانى كه آراى كلامى او در يگانه كتابش قواعد المرام فى علم الكلام بيان شده زمينه‌اى بسيار محدود براى اين بحث است . « 5 »

در طول قرنهايى كه از دوران ابو الحسين بصرى تا علامهء حلّى سپرى شد پيشرفتهاى شايانى در انديشه‌هاى اسلامى حاصل شد كه در بررسى آراى علامه بايد آنها را در نظر

( 1 ) - همان ، 128 . ( 2 ) - ابن ملاحمى ، معتمد ، مقدمه ، 8 . ( 3 ) - حسن بن يوسف بن مطهر حلّى ، الباب الحادى عشر . al - Ba ? bu'l - Ha ? di ? , Ashar . A Treatise on the principles of shi'ite Theology . Translated by w . m . Miller . London : The Royal Asiatic Society . ( 4 ) - مهمترين آثار كلامى او عبارت است از : « تجريد العقائد » ( به انضمام كتاب كشف المراد فى شرح تجريد الاعتقاد ، حسن بن يوسف بن مطهر حلى ، قم : مكتبة المصطفوى ، بىتا ) ، فصول فى الاصول ( به اهتمام شاكر عارف و حميد خالصى ، العقائد الاسلاميه ، ج 1 ، بغداد 1960 ) و « قواعد العقائد » ( به انضمام كتاب كشف الفوائد فى شرح قواعد العقائد ، حسن بن يوسف بن مطهّر حلّى در كتاب مجمع الرسائل 2 - 97 ، قم مكتبة آية اللّه العظمى المرعشى النجفى ، 1404 ق ) . ( 5 ) - كمال الدين ميثم بحرانى ، قواعد المرام فى علم الكلام ( به اهتمام احمد حسينى ، من مخطوطات مكتبة آية الله المرعشى العامه ، ش 3 ، قم ، 1404 ق ) .