ترجمه و تبيين باب حادى عشر ( فارسى ) — الصفحة ٤٥
[ فرقهاى موجود بين فاعل موجب و فاعل مختار ]
چراكه آفرينش عالم ، مستلزم قدرت است .
و ما در اينجا مقدمه‌اى را ذكر مىكنيم كه مشتمل بر مفردات كليدى اين بحث است . پس مىگوييم : قادر مختار آن موجودى است كه اگر بخواهد كارى انجام دهد ، انجام مىدهد و اگر بخواهد ترك كند ، ترك مىكند ، و اين هر دو با قصد و اراده است .
ولى فاعل موجب [ غير مختار ] بر خلاف اين است ، و فرق بين فاعل موجب و فاعل مختار از چند جهت است :
فاعل موجب و فاعل مختار
فاعل موجب و فاعل مختار
[ فرقهاى موجود بين فاعل موجب و فاعل مختار ]
[ فرقهاى موجود بين فاعل موجب و فاعل مختار ]
فرق اول : براى فاعل مختار نسبت به شىء واحد ، فعل و ترك هر دو ممكن است ، اما فاعل موجب بر خلاف اوست [ يا نسبت به فعل و يا نسبت به ترك ، مجبور است ] .
فرق دوم : فعل فاعل مختار ، مسبوق به علم و قصد و اراده است ، بر خلاف فاعل موجب كه چنين نيست .
فرق سوم : فعل فاعل مختار ممكن است كه از فاعل تأخير داشته باشد ، ولى فعل فاعل موجب از او جدا نيست مثل خورشيد در اشراق [ نور دادن ] و آتش در احراق [ سوزانيدن ] .
و عالم : بر هر موجودى غير از خداى متعال اطلاق مىشود .
و محدث : به هر موجودى گفته مىشود كه وجودش مسبوق به غير يا عدم باشد ، و قديم بر خلاف اين است .
و جسم : به موجود [ مكان‌دار ] گفته مىشود كه در ابعاد سه‌گانه [ طول و عرض و عمق ] قبول قسمت مىكند .
و حيّز و مكان : به معناى واحد هستند و معناى آن فضاى وهمى است كه اجسام با تحقق خودشان در آن فضا ، آن را اشغال مىكنند .
و حركت : به معناى حاصل شدن جسم در مكانى پس از مكان ديگر است ،