جستارهايى فقهى و اصول با نگرشى بر آراء فقهاى ايران و عراق ( فارسى ) — الصفحة ٢٠٧
بيان منقول از استاد سيد موسى شبيرى زنجانى
بيان منقول از استاد سيد موسى شبيرى زنجانى
بيان منقول از استاد سيد موسى شبيرى زنجانى
محقّق توانا جناب آقاى رضا اسلامى در كتاب « نظريه‌ى حق الطاعة » چنين آورده : « آيةالله سيد موسى زنجانى از جمله كسانى است كه منكر قاعده‌ى قبح عقاب بلا بيان به عنوان يك قاعده‌ى عقلى است و حكم عقل به احتياط را صحيح مىدانند . ايشان معتقدند كه دليلى بر صحت براءت عقلى وجود ندارد . اما قاعده‌ى قبح عقاب بلا بيان ، اگر به معناى قبح عقاب بلا حجيت باشد كه قضيه‌ى ضروريه‌ى به شرط محمول خواهد بود و در غير اين صورت ، اصل قاعده‌ى مذكور مقتضاى حكم عقل نيست . اما ادله‌ى مشهور كه گويند : « عقاب بر مخالفتِ تكليفِ واقعى غير معلوم ، ظلم است » و يا گويند : « تكليفِ واقعى غير معلوم ، اقتضاى تحريكِ عبد را ندارد » و مانند آن ، هيچ كدام دليل محسوب نمىشود و سخن مشهور ادّعايى بيش نيست . آن‌گاه حكم عقل به دفع ضرر محتمل مطرح مىشود و براساس آن بايد قائل به احتياط شد .
ايشان از استاد خود مرحوم آيةالله سيد محمّد محقّق داماد نيز قول به احتياط عقلى و انكار براءت عقلى را نقل كرده و فرموده‌اند : از جمله نكاتى كه محقّق داماد در تقريب حكم عقل بيان مىكرد ، آن بود كه عقل اهداف شارع را كمتر از اهداف خود نمىداند و از اين رو عقل حكم مىكند كه اگر عبد در برابر تكاليف مولا و اوامر و نواهى محتملِ او احتياط نكند و ترك احتياط منجر به مخالفت با تكليف واقعى محتمل شود ، مستحق عقوبت است .
ما مىبينيم كه انسان در راه تأمين أغراض شخصى خود احتياط مىكند ؛ مثلًا اگر تشنه باشد و نداند آب در كدام طرف است ، به هر سويى كه احتمال دستيابى به آب وجود دارد ، حركت مىكند و اگر خطرى در كمين او باشد ، هر وسيله‌اى را كه محتمل است از خطر جلوگيرى كند ، به كار مىگيرد . آن‌گاه عقل گويد : چگونه ممكن است اغراض مولا را كمتر از اغراض شخصى به حساب آورد و اگر انسان احتمال