هيئت و نجوم اسلامى ( فارسي ) — الجزء ٣، الصفحة ٧٦
فرغانى ( م بعد از 227 ق )
كتاب ترجمه لاتينى جبر « الخوارزمى » اثر « لويى شارل كارپينسكى » را نام برد .
متن عربى حساب خوارزمى از بين رفته ولى ترجمه آن از قرن 12 م موجود است . لفظ « الگوريتم » و « الگوريسم » و « لگاريتم » در زبان‌هاى اروپايى كه به معنى فنّ محاسبه با ارقام يا علامات مخصوص ديگر به‌كارمىرود به مناسبت اين است كه عنوان ترجمه لاتينى كتاب حساب « خوارزمى » ، عنوان كتاب « الگوريسمى » - الگوريتمى ( به غلط به‌جاى الخوارزمى ) داشت ، بنابراين واژه لگاريتم
( Logarithme )
از الگوريتمى ( - الخوارزمى ) گرفته شده كه به‌معنى علم نسبت‌هاى عددى است .
خوارزمى در نجوم دو تحرير ( كتاب زيج ) از « سند هند » فراهم كرد ، زيج خوارزمى مانند ساير زيجات ، علاوه بر جداول نجومى و مثلثاتى ، مشتمل بر مقدمه‌اى مفصّل در علم نجوم است كه در حكم نجوم نظرى مىباشد . جداول نجومى و مثلثاتى خوارزمى كه « مسلمه مجريطى » در آنها تجديدنظر كرد در سال 1126 م به‌وسيله « ادلارد » به لاتينى ترجمه شد ، و اين جداول علاوه بر جيب ( - سينوس ) مشتمل بر ظل ( - تانژانت ) نيز مىباشد .
خوارزمى دو كتاب هم در اسطرلاب نوشت يكى « كتاب العمل بالاصطرلاب » و ديگرى كتاب عمل اسطرلاب ، او كتاب ديگرى به نام « كتاب الرخامه » تأليف نمود .
وى به اشاره مأمون اطلسى از نقشه‌هاى آسمان و زمين فراهم كرد و « كتاب صورة الارض » را پرداخت كه در آن متن و نقشه‌هاى جغرافيايى بطلميوس را اصلاح كرده است . اين كتاب را نلينو به زبان ايتاليايى ترجمه كرده و با حواشى و تعليقات دقيق در رم به چاپ رسانيده است . « 1 »
( 1 ) . لغت‌نامه دهخدا به‌نقل از دائرةالمعارف فارسى ، تاريخ التنجيم عند العرب ، ص 181 ، دكتر