هيئت و نجوم اسلامى ( فارسي ) — الجزء ٣، الصفحة ٤٧٨
زندگانى او
البتّه رصدخانهء مراغه اوّلين رصدخانه ، از نوع خود ، در اسلام نبود بلكه رصدخانههاى متعدد ديگرى بود كه مشهورترين آنها عبارتند از :
1 . رصدخانهء مأمون كه به سال 214 هجرى در قريهء شماسيه و آن اولين رصدخانه در اسلام بود .
2 . رصدخانهء بتانى در حدود شام .
3 . رصدخانهء « حاكمى » در مصر .
4 . رصدخانهء « بنى الاعلم » در بغداد .
با آنكه خواجه نصير الدّين طوسى در راه بناى رصدخانهء مراغه كوشش و اهتمام كرد ، و با عنايت كاملى كه علما در كمك به او مبذول داشتند ، معذلك از خطا و اشتباه به دور نماند . تقى الدّين محمد بن زين الدّين معروف به راصد متوفى به سال 993 ه / 1585 م در كتاب خود سدرة المنتهى چنين آورده است :
« رصدخانهاى كه خواجهء طوسى در مراغه ساخت ، خوب نبود ، زيرا او مشغول به امر وزارت و ادارهء آن بود و كار رصدخانه را به كسانى واگذار كرده بود كه با او هموزن نبودند و حتى در علم و فضيلت نيز ، چندان به پايه و مقام خواجه نزديك نبودند . و من معتقدم كه اتقان و محكمكارى و نيكى آن در حد اعلا و كمال بود ، نهايت آنكه نقصها پس از مدتى بهنظر مىرسند و مورد تحقيق صحيح قرار مىگيرند و اينكه تجربهها و مرور زمان لزوم تصحيح را ارائه كرد و اين امر در زمان الغ بيك در مورد رصدخانهاش معلوم شد . « 1 »
چنين بهنظر مىرسد كه دوستى و ارتباط طوسى با هلاكو دوام نكرد و هلاكو ، نسبت به طوسى بددل شد و مقام و منزلت خواجه در دربار هلاكو روى به تنزل نهاد تا حدى كه تصميم به قتل او گرفت . صاحب روضات قسمتى از اين
( 1 ) . تاريخ علم الفلك فى العراق ، ص 35 .