هيئت و نجوم اسلامى ( فارسي ) — الجزء ٣، الصفحة ١٤

نوآوران قرن سوم

ابو الوفاى بوزجانى ( م 388 ق ) 1 . مخترع شكل ظلى ( قضيه تانژانتها ) و 2 .

شكل مغنى ( قضيه سينوسها ) است .

3 . افزون بر شكل مغنى و ظلى ، انتخاب شعاع دايره مثلثاتى برابر واحد ( كه قبل از او يونانىها و اسلامىها همواره آن را 60 مىگرفتند ) ازاين‌رو نتيجه مىگيرد كه « اگر شعاع دايره را واحد بگيريم نسبت جيب كمان به جيب تمام آن مساوى با ظل معكوس ( تانژانت ) و نسبت جيب تمام كمان به جيب آن مساوى با ظل مستوى ( كتانژانت ) خواهد بود .

4 . اثبات برخى روابط مهم در مثلثات مسطحه .

5 . به دست آوردن جيب ( سينوس ) يك درجه و عدد . بوزجانى به عنوان مقدمه محاسبه عدد و نيز براى تشكيل جدول‌هاى توابع مثلثاتى ، مقدار سينوس نيم درجه را كه نصف وتر يك درجه است ، با دقّتى به‌مراتب بيش از بطلميوس محاسبه كرده است .

6 . كشف اختلاف سوم ماه كه به « وارياسيون » موسوم است و به تيكو براهه منجم شهير دانمارك نسبت مىدادند در واقع از اكتشافات ابو الوفاء بوده است و « سديو » ضمن مقاله در سده نوزدهم ميلادى اين حقيقت را بازگو كرد .

امروز به پاس خدمات علمى بوزجانى ، دهانهء يكى از آتشفشان‌هاى ماه را « ابو الوفاء » ناميده‌اند .

خجندى ، حامد بن خضر ( م 390 ق ) معاصر بوزجانى ابزارى نجومى به نام « الآلة الشاملة » ابتكار نمود .

ابن يونس صفدى ( 399 ق ) چند روش ابتكارى براى تعيين عرض جغرافيايى و چند روش ابتكارى در به دست آوردن سمت مىدانسته و به كار برده است .