تاريخ علماى بلخ ( فارسي ) — الجزء ١، الصفحة ٣١٣
[ 167 ] حسين بن جعفر بن مير ولد بن عنايت عالم بلخابى
تشنگان علم و دانش به دور او گرد مىآمدند و از چشمه‌سار علم و معرفت ، سيراب مىشدند . عدّه‌اى از بزرگان محل ، خدمت آقا مشرّف شدند و او و همراهانش را به ماندن تشويق كردند . و به آنها اطمينان دادند كه ما نمىگذاريم از ناحيه حكومت بلخاب يا حكومت محلى به شما آسيب برسد .
با حضور آية اللّه عالم ، حوزهء علميه يكه‌ولنگ رونق گرفت و شاگردان برجسته‌اى چون آية اللّه شيخ موسى سياه درّه و آية اللّه سيد محمّد حسن رئيس يكه‌ولنگى تربيت يافتند . اين مردان بزرگ هركدام از مفاخر علماى شيعه بشمار مىروند .
حضرت آية اللّه سيد محمّد حيدر نجفى شمشيرى از نجف اشرف به وطن بازگشت و چون جاى آية اللّه عالم را خالى ديد ، جويا شد كه چرا آن مرد بزرگ زادگاهش را ترك كرده است ؟
چون علت را دريافت سخت متأثر شد . لذا با بزرگان بلخاب تماس گرفت و آنها را به سبب اين پيش‌آمد سرزنش كرد و گفت : شما به خود و جامعه آسيبى وارد ساخته‌ايد كه جبران‌ناپذير است .
سپس يك هيئت هفتاد نفرى را آماده ساخت و خود نيز با آنها عازم يكه‌ولنگ شد و از سوى مردم آن ديار به گرمى مورد استقبال قرار گرفت . هيئت مذكور پس از چند روز اقامت سرانجام آية اللّه عالم را به بلخاب بازگردانيد . بار ديگر ملّت بزرگ بلخاب مقدم رهبر و پيشواى خود را گرامى داشتند و احساسات و عواطفشان را نسبت به آن مرد بزرگ نشان دادند .
بنا بر موقعيّت و مركزيّت ترخوج مردم از آن عالم ربانى دعوت كردند كه در آن محل ساكن شود . او اين دعوت را اجابت كرد و در آنجا اقامت گزيد .
سيد حبيب اللّه خان ، از بزرگان منطقه و پسر عموى آية اللّه عالم بود . او با تلاش فراوان موفّق شد آية اللّه عالم را به زادگاهش سرپل بازگرداند و املاك زيادى را در اختيارش بگذارد . آن مرد بزرگ ، حوزهء علميه دهن‌شرط را به سال 1284 ش تأسيس كرد و طلاب را از ترخوج به آن مدرسه انتقال داد و خودش مشغول تدريس گشت . آوازه و شهرت علم و دانش او تمام مناطق شيعه‌نشين را فراگرفت و مدرسه‌اش به عنوان يك حوزهء