تاريخ تذكره هاى فارسى ( فارسي ) — الجزء ١، الصفحة ٥٤٦

اصل دوازدهم از خاتمهء كتاب خلاصة الاشعار در ذكر سخن‌سرايان بلاد خراسان

نيز همين شخص نام اصلى صاحبان بعضى اشعار را كه مؤلف به غير سراينده‌اش نسبت داده بوده در كنار آن اشعار نوشته است .

حق اينست كه تقى الدّين كاشى دربارهء شعراى كاشان به حكم حب الوطن من - الايمان غلو كرده ، و دربارهء شعراى ساير نقاط بتفصيل تراجم شعراى كاشان چيز ننوشته است ، و اين خرده‌گيريها و انتقادات و اعتراضات معاصران پر بىاساس نبوده . « 1 »

و نيز بمسائل شخصى و موضوعات خارج از وظيفهء تذكره‌نگارى زياده از حد پرداخته است ، و در واقع يك سوم از تذكرهء خلاصة الاشعار را اين حشو و زوايد پر كرده است . وى هر شاعرى را بهر صفتى كه توصيف كرده است ، فصلى بمناسبت كلام در آن باب پرداخته ، مثلا اگر بخيل بوده در بخل و اگر كريم بوده در كرم و اگر حسود بوده در حسد فصلى مشبع بقلم آورده است .

با اين همه تذكرهء عظيم خلاصة الاشعار از نظر وفور شعر غنىترين تذكرهء فارسيست ، و از حيث تفصيل تراجم بخصوص در قسمت عصرى بىنظيرست .

ولى شگفتست كه مؤلف با آن‌همه شعرى كه ديده و خوانده و انتخاب كرده بوده كه خلاصهء ناچيزى از آن آتشكدهء آذرست ، گاهى بدقايق سخن و قواعد آن نرسيده ، از جمله اينكه الف مماله را با الف مقصوره در قافيه خطا مىكرده ، چنان كه در منتخبات اشعار فريد الدّين شعيب جوشقانى پس از نقل اين دو بيت :

تمام نرگس بينا برويد از خاكش * درين بهار به خاك ار كنند اعمى را

12


( 1 ) - اين حاشيه مربوط به طرز سخن ميرداماد بوده كه از متن حذف شده و زائدست گويا حكيم ركناى كاشى به همين معنى نظر داشته است كه گفته : در طرز سخن ترا بيانى دگرست * القصه زبان تو زبانى دگرست از قلزم دانش تو اى بحر عميق * هر قطره هيولاى جهانى دگرست و ميرداماد در جواب گفته : در قالب نظم از تو جانى دگرست * در تن ز خيال تو روانى دگرست در محور آسمان استعدادت * هر نقطه محيط آسمانى دگرست « منقول از خلاصة الاشعار »