سخنوران آذربايجان ( از قطران تا شهريار ) ( فارسي ) — الجزء ١، الصفحة ١٦٥

1 - مثنوى گلشن راز :

به سال هفده از هفتصد سال * ز هجرت ناگهان در ماه شوال

رسولى با هزاران لطف و احسان * رسيد از خدمت اهل خراسان

در اين مثنوى ، شيخ معانى تصوف را به طرز ساده و شيرينى بيان كرده است كه آدمى را به ترك عادت و درك وحدت و جستجوى حقيقت هدايت مىكند .

براى نمونه به نقل ملخص يك سؤال و جواب اكتفا مىشود :

سؤال دهم :

چه بحر است آنكه نطقش ساحل آمد ؟ * ز قعر او چه گوهر حاصل آمد ؟

جواب :

يكى درياست هستى ، نطق ساحل * صدف حرف و جواهر دانش دل

به هر موجى هزاران درّ شهوار * برون ريزد ز نقل و نص و اخبار

هزاران موج خيزد هردم از وى * نگردد قطره‌يى هرگز كم از وى

وجود علم از آن درياى ژرف است * غلاف درّ او از صوت و حرف است

معانى چون كند اينجا تنزل * ضرورت باشد او را از تمثّل :

شنيدم من كه اندر ماه نيسان * صدف بالا رود از قعر عمان

ز شيب قعر بحر آيد برافراز * به روى بحر بنشيند دهن باز

بخارى مرتفع گردد ز دريا * فروبارد به امر حق تعالى

چكد اندر دهانش قطره‌يى چند * شود بسته دهان او به صد بند

رود تا قعر دريا با دل پر * شود آن قطرهء باران يكى دُر

به قعر اندر رود غواص دريا * از آن آرد برون لؤلوى لالا

تن تو ساحل و هستى چو درياست * بخارش فيض و باران علم اسماست

خرد غواص آن بحر عظيم است * كه او را صد جواهر در گليم است

دل آمد علم را مانند يك ظرف * صدف بر علم دل صوت است با حرف

نفس گردد روان چون برق لامع * رسد زو حرفها با گوش سامع

صدف بشكن برون كن درّ شهوار * بيفكن پوست ، مغز نغز بردار

لغت با اشتقاق و نحو با صرف * همىگردد همه پيرامن حرف

هرآن‌كاو جمله عمر خود در اين كرد * بهرزه صرف عمر نازنين كرد .