فهرست ما قبل الفهرست ( آثار ايرانى پيش از اسلام ) ( فارسي ) — الصفحة ١٨٩
توضيحات و مستدركات
دورهء پديدارى پيكر مار آبى يا اژدهاى سپهرى به نحوى با آن اقتران داشته است . نقش شير تازنده بر پشت چارپا همچون بنمايه‌اى پايدار ، پس از تقريبا سه‌هزار سال سرانجام در نيمگاه هزارهء يكم ( ق . م . ) عينا در نگاريدهء « نبرد شير با گاو » تالارهاى تخت‌جمشيد صورت جاودانه يافت . اما بايد گفت كه در فراخناى آسمان شب ، دست‌كم دو پيكر مارگونه يكى در نيمكرهء شمالى و ديگرى در نيمكرهء جنوبى تصوّر شده است . اگر بگوييم چهار پيكر از اين دست در بين ملل جهان شناخته آمده گزاف نباشد ؛ منتها از آن ميان عجالة يك پيكر مورد نظر است . نخست مىتوان صورت شمالى « حيّة الحوّاء »
( Serpent )
را ياد كرد ، بين 15 تا 30 درجه كه بطلميوس بضبط آورده ، بسيار مبهم است و بىاهميّت باشد . ديگر پيكر اژدهاى چرخ
( Dragon )
- « تنّين » عربى / « هشتبهر » پهلوى ، بين 47 تا 86 درجهء شمالى مركّب از 31 ستاره در چنبره‌هاى آنكه تا پنج حلقه مىرسد .
اين همان اژدهايى است كه همهء ملل قديمه دربارهء آن داستانها و فسانه‌ها دارند ؛ و از جمله ايرانيان و هندوان گفته‌اند كه ماه و خور هنگام گرفتگى به كام او مىروند . در هر حال ، اژدهاى چرخ كه باز در جاى خود بدان خواهيم پرداخت همواره مقرون با « ماه » از جمله در اشعار هم آمده است :
« ديد دودى چو اژدهاى سياه * سربرآورده در گرفتن ماه »
( نظامى )
اما صورت جنوبى « شجاع »
( Hydra )
كه مار آبى و مار باريك هم گويند ، به قول عبد الرحمن صوفى « نوعى از ماران باشد ؛ و آن بيست و پنج كوكب است از نفس صورت ، سر او بر جنوب زباناى جنوبى است از صورت سرطان ، از چهار كوكب بر خلقت روى اسب به همديگر نزديك . . . » ، بين 7 درجهء شمالى تا 33 درجهء جنوبى كه جز ستارهء آلفاى « فرد » يا عنق الشجاع كواكب درخشان ديگرى در آن مار تنومند آسمانى ديده نمىشود . بعضى از شاعران صورت شجاع را « مار فلكى » ياد كرده ، بعضى هم آن را با « حيّة الحوّاء » شمالى مذكور درآميخته‌اند « 1 » . پيكر « شجاع » در زبان بابلى قديم « موش »
( 1 ) . صور الكواكب ( ترجمهء نصير الدّين طوسى ) ، ص 91 ، 277 / فرهنگ اصطلاحات نجومى ( ابو الفضل مصفّى ) ، ص 35 - 36 ، 142 - 143 ، 217 ، 436 - 437 و 693 . / نجوم ( پاتريك مور ) ، ص 59 ، 95 و 123 / Dictionary of classical Antiquities , p . 281 .