طبقات مفسران شيعه ( فارسي ) — الصفحة ٤٠١
* گفتار عمر رضا كحّاله
مىشود ، توجّه خاصّى داشتند ، و آن را خواه از جهت معنى ، و خواه از جهت لفظ و صرف و نحو مورد مطالعه و تحقيق دقيق قرار مىدادند .
ابن خطيب تبريزى ، يكى از دانشوران صاحب نام و آوازه در اين سلسله از مسايل مىباشد .
او در زمينهء قرآن ، دو اثر بزرگ از خود به يادگار گذاشته است ، يكى در مورد توضيح فلسفى و محتوايى قرآن ، به نام « تفسير القرآن » ، كه ياقوت حموى و حاج خليفه بدان اشاره كرده‌اند ، ولى از سرنوشت اين تفسير اكنون اطّلاعى در دست نيست .
هرچند بروكلمان مىنويسد : « نسخهء خطّى اين كتاب در پاريس موجود است » . « 1 » ديگرى از جهت لفظ ، و پرداخت به الفاظ قرآن ، به نام « اعراب القرآن » است ، و حاج خليفه تصريح دارد كه در چهار مجلّد قرار دارد . « 2 » و ابن خلّكان نيز اظهار مىكند : « من اين كتاب را در چهار جلد ديده‌ام . » « 3 »
* غلط مشهور
ياقوت حموى ، در معجم الادباء ، ضمن آوردن شرح حال او ، به تصحيح غلط مشهورى مىپردازد ، و مىگويد : « عنوان خطيب تبريزى ، از اغلاط مشهوره است ، و مىبايست به‌صورت ابن خطيب تبريزى تصحيح گردد . » جالب توجّه است ، او خود چند سطر بعد ، دچار همين اشتباه مشهور مىگردد ، و او را به عنوان خطيب تبريزى معرّفى مىنمايد !
* تأليفات او
او تأليفات متعدّدى دارد ، كه نوعا در زمينهء ادبيّات عرب ، و علوم قرآنى مىباشد ، كه اسامى تعدادى از آنها ذكر مىشود :
1 . شرح القصائد العشر ( كه نسخهء دست‌نويس آن ، پيش ياقوت بوده است ) .
2 . تفسير القرآن ( كه مورد ذكر ماست ) .
3 . اعراب القرآن كه شرح آن گذشت .
4 . شرح اللّمع ابن جنّى .
5 . الكافى در عروض و قوافى .
6 . شرح شعر متنبّى ، شاعر معروف عرب .
7 . شرح مقصورهء دريديّة .
8 . شرح سقط الزّند .
9 . شرح مفضّليّات .
10 . تهذيب اصلاح المنطق ابن سكّيت .
11 . مقدّمه‌اى در علم نحو .
12 . مقاتل الفرسان .
13 . شرح السبع الطّوال . « 4 »
* گفتار عمر رضا كحّاله
* گفتار عمر رضا كحّاله
صاحب معجم المؤلّفين ، ضمن معرّفى او ، به تأليفات و آثارش نيز مىپردازد ، و مىگويد : « يحيى بن علىّ بن محمّد بن حسن بن بسطام شيبانى ، معروف به خطيب تبريزى ، اديب ، نحوى ، لغوى و عروضى است . او در بغداد نشو و نما كرده است ، سپس به شام كوچيده است ، و از سليم بن ايّوب در شهر صور ، حديث شنيده است ، و خطيب بغدادى و حافظ بن ناصر از او روايت نموده‌اند . جمعيّت فراوانى از مكتب ادبى او بهره برده‌اند . از تأليفات او :
شرح سقط الزّند ، شرح ديزان ابى تمّام ، تهذيب اصلاح المنطق ابن سكّيت ، الملخّص في اعراب القرآن ( در 4 مجلّد ) ، الكافى ، در دو علم عروض و
( 1 ) معجم الادباء ج 20 ، ص 27 ، چاپ دار الفكر ، 1402 . ( 2 ) كشف الظّنون ، ج 1 ، ص 123 ، چاپ دار الفكر . ( 3 ) ابن خلّكان ، ج 3 ، ص 205 - وفيات الاعيان ، ج 2 ، ص 307 - الكامل ، ج 1 ، ص 167 . ( 4 ) مجلّهء دانشكدهء ادبيّات تبريز سال 31 ، شمارهء مسلسل 129 ، 128 ، ص 14 - 48 ، مقالهء مالك محموداف تحت عنوان « تبريزدن شاما قدر » .