طبقات مفسران شيعه ( فارسي ) — الصفحة ١٧٦

7 . سؤالات مأمون :

مؤمنين و ما كان لنفس أن تؤمن إلا بإذن اللّه ) . « 1 »

امام رضا ( ع ) از طريق پدران بزرگوارش نقل فرموده : كه مسلمانان به پيامبر خدا ( ص ) عرض كردند اى رسول خدا ! اگر آنانى را كه بر آنها قدرت و توانايى دارى به پذيرش اسلام مجبور كنى ، شمار ما افزون مىگردد و بر دشمنان غلبه مىيابيم ، پيامبر خدا ( ص ) فرمود : من نمىخواهم خدا را ديدار كنم درحالىكه چيزى از پيش خود پديد آورده باشم ، كه در آن به من دستورى نداده است ، و من از متكلّفان و بدعت‌گذاران نيستم ، پس از آن خداوند متعال اين آيه را نازل فرمود ، كه وَ لَوْ شاءَ رَبُّكَ لَآمَنَ مَنْ فِي الْأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعاً أَ فَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ « 2 » يعنى اگر پروردگار تو مىخواست ، همگى مردم روى زمين ايمان بياورند ايمان مىآوردند ، و اين بدين‌طريق بود كه آنان را در دنيا به قبول ايمان مجبور كند ، چنان كه در آخرت با مشاهدهء عذاب ايمان مىآوردند ، و اگر چنين كنم ، بندگانم استحقاق ثواب و پاداش مرا نخواهد داشت ، ليكن مىخواهم آزاد و بىهيچ نوع اجبار ، ايمان بياورند تا استحقاق قرب و كرامت مرا پيدا كنند ، و شايستگى زندگى دائمى را در بهشت جاويدان ، به دست آورند .

و قول خداوند متعال در آيه شريفه وَ ما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ كِتاباً مُؤَجَّلًا « 3 » به اين معنا نيست كه خداوند متعال ايمان را بر نفس آدمى منع و حرام فرموده باشد ، بلكه مقصود اين است كه نفس جز به اذن و اجازه خدا ، ايمان نمىآورد و اذن خدا ، امر اوست به ايمان مادامىكه نفس مكلّف و فرمانبردار است .

امام در تفسير قول خداوند متعال در پاسخ سؤال مأمون در آيه ( الّذى جعل الأرض فراشا و السّماء بناء ) « 4 » فرموده است :

يعنى زمين را با طبايع و ابدان شما سازگار و موافق قرار داد ، و آن را گرم و سوزان نساخت تا شما را بسوزاند . و بسيار سرد قرار نداد تا شما را منجمد گرداند ، هواى آن را زياد خوش‌بو نكرد تا سرهاى شما به درد آيد ، و زياد بدبو نساخت تا شما را هلاك كند ، آن را مانند آب نرم و روان قرار نداد تا در آن غرق شويد ، و خيلى سخت و سفت نيافريد تا نتوانيد خانه و بنا و قبر در آن سازيد ، بلكه خداوند متعال بخشى از آن را به اندازه‌اى كه از آن سود بريد ، و آرامش يابيد و بدنها و خانه‌هايتان بر آن قرار گيرد ، سفت و سخت آفريد ، و در آن خانه‌ها و گورهايتان ، فراهم و براى شما سود بسيار مقرّر فرمود ، ازاين‌رو در آيه شريفه فرموده است زمين را بستر مناسب ، براى شما قرار داد ، سپس امام ( ع ) « و السّماء بناء . . . » يعنى بر بالاى سر شما آسمان را سقفى محفوظ بنا كرد ، و خورشيد و ماه و ستارگان آسمان را براى مصلحت و منفعت شما ، به چرخش و گردش درآورده ، و أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً « 5 » يعنى باران را از بالا نازل ساخت تا بر قلّهء كوهها و بلنديها و تپّه‌ها و درون گودالها فرود آيد ، سپس آن را به‌صورت بارانهاى درشت و قطره‌قطره و پيوسته ، يا بارانهاى ريزدانه و نم‌نم ، در همه جا پخش و ريزان كرد ، تا زمينها درختان و ميوه‌جات و محصولات شما نابود نشود . پس از آن خداوند متعال فرموده است فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَكُمْ « 6 » يعنى به سبب آنچه از زمين براى شما بيرون مىآورد و روزى شما

( 1 ) يونس ، آيه 99 . ( 2 ) يونس ، آيه 99 . ( 3 ) آل عمران آيه 145 . ( 4 ) سوره بقره آيه 22 . ( 5 ) الرعد آيه 17 . ( 6 ) انعام آيه 99 .