راهنماى دانشوران در ضبط نامها ، نسبها و نسبتها ( فارسي ) — الجزء ١، الصفحة ٢٩٩
ذو الاصبع :
و الطير تهتف فى الاغصان صادحة * كضاربات مزامير و عيدان
و بعد هذا لسان الحال قائلة * ما اطيب العيش فى امن و ايمان
و نيز عبد الملك بن عبد المؤمن ذمارى ملقّب به مزنه در شمار زاهدان و مقرئان و فقيهان و محدّثان و از قضات دمشق بدان منسوب است .
ذو :
ذو :
بر وزن مو به معنى صاحب از نامهاى شش‌گانه‌اى است كه در علم نحو اعراب بخصوصى دارند به اين معنى كه « واو » در آنها نشان رفع و « الف » نشان نصب و « يا » نشان جرّ است و ذو با اسمى كه در پس آن افتد معنى وصف دهد و بسا كه كار لقب كند مانند مواردى كه سپس آيد . و بايد دانست كه ملوك حمير را كه در يمن سلطنت كردند ازاين‌روى كه در صدر القابشان ذو بود « اذواء » گفتند مانند ذو يزن و ذونواس و ذو رياش .
ذو الاذنين :
ذو الاذنين :
اذنين تثنيهء اذن بر وزن شتر به معنى گوش و ذو الاذنين به معنى صاحب دو گوش لقب انس بن مالك صحابى است . و گويند پيغمبر صلى اللّه عليه و آله او را چنان لقب داد ، لكن ابن اثير گفته كه : « براى انس ابن مالك چنان لقبى معروف نيست » .
ذو الاصبع :
ذو الاصبع :
اصبع بر وزن دلبر به معنى انگشت و ذو الاصبع به معنى صاحب انگشت لقب حرثان بن حرث بن عمرو بن عبادة بن يشكر بن عدوان است در طبقهء شعراى جاهلى و در شمار فارسان و دليران و هم در شمار حكيمان و شاعران و او را ذو الاصبع ازآن‌روى لقب دادند كه مارى انگشت پايش را گزيد و آن را بريد . و از قصايد معروف ذو الاصبع قصيده‌اى است كه پسر عمّش را خطاب كرده و با بنى اعمامش حكيمانه سخن كرده است و اين ابيات از آن قصيده است :
لى ابن عم على ما كان من خلق * مخالف لى اقليه و يقلينى
ازرى بنا اننا شالت نعامتنا * فخالنى دونه او خلته دونى
لاه ابن عمّك لا افضلت فى * حسب عنى و لا انت ديانى فتخزونى
و لا تقوت عيالى يوم مسبغة * و لا بنفسك فى الضراء تكفينى
ان الذى يقبض الدنيا و يبسطها * ان كان اغناك عنى سوف يغنينى
اللّه يعلمنى و اللّه يعلمكم * و اللّه يجزيكم عنى و يجزينى
ما ذا على و ان كنتم ذوى رحمى * أ لا احبكم ان لم تحبونى
انى لعمرك ما بابى بمنغلق * على الصديق و لا خيرى بممنون
و لا لسانى على الادنى بمنبسط * بالفاحشات و لا فتكى بمأمون
عنى إليك فما امى براعية * ترعى المخاض و لا رأيى بمغبون
و أنتم معشر زيد على مائة * فاجمعوا امركم شتى فكيدونى
فان علمتم سبيل الرشد فانطلقوا * و ان جهلتم طريق الرشد فأتونى
رددت باطلهم من رأس قائلهم * حتّى يزالو خصوما ذا افانين
يا صاح لو لنت لى الفيتنى بشرا * سمحا كريما اجازى من بجازينى
ذو الاكلة : اكله بر وزن و معنى لقمه و هم قرصه ( گردهء نان ) و آن لقب ابو الوليد حسّان بن