راهنماى دانشوران در ضبط نامها ، نسبها و نسبتها ( فارسي ) — الجزء ١، الصفحة ١٣٨
جرجانى :
قبج و دراج و سرب تدارج * قد ضمهن الظبى و اليعفور
غربت بهن اجادل و زرازر * و بواشق و فهودة و صقور
تا آنجا كه گفته است :
و كانما نوارها برياضها * للمبصرية سندس منشور
بارى جمعى از اعلام دانشمندان از آن شهر برخاستند ، از جمله : ابو بكر عبد القاهر بن عبد الرحمن جرجانى پيشواى فنّ معانى و بيان و صاحب كتاب دلائل الاعجاز و كتاب المغنى در شرح ايضاح و كتاب المقتصد و كتاب الجمل و كتاب العوامل المائه و كتاب اسرار البلاغة و كتاب العمدة و متوفّى 474 . و از جمله : سيّد علىّ بن محمّد بن علىّ حسينى حنفى جرجانى معروف به مير سيّد شريف جرجانى از اعلام محقّقان و شاگرد قطب الدّين رازى و معاصر با مولى سعد تفتازانى و صاحب كتاب الترجمان فى لغات القرآن و كتاب التعريفات و كتاب صرف مير و دو كتاب در منطق به فارسى يكى كبرى و ديگر صغرى و حواشى بر كشّاف و مطوّل و شرح كافيه و شرح شمسيّه و شرح مطالع و شرح تجريد و شارح كتاب مواقف قاضى عضد ايجى و رساله‌اى در مراتب موجودات و رساله‌اى در تحقيق كلّيّات و به نظم شعر نيز پرداخته و اين شعر از اوست :
من شكر چون كنم كه همه بندهء توأم * نعمت چگونه شكر كند بر زبان خويش
نيز اين رباعى :
بىخوابى شب جان مرا گرچه بكاست * در خواب شدن ز روى انصاف خطاست
ترسم كه خيالش قدمى رنجه كند * عذر قدمش به سالها نتوان خواست
مير سيّد شريف در شيراز زيستن گرفت و چندى نيز به حكم امير تيمور در سمرقند بزيست و ازآن‌پس كه تيمور بمرد به شيراز برگشت و در آنجا سال 816 درگذشت . و از جمله : ابو الحسن علىّ ابن عبد العزيز بن حسن بن علىّ بن اسماعيل جرجانى در شمار اديبان و مفسّران و فقيهان و قاضى القضات رى و صاحب كتاب تفسير القرآن و كتاب تهذيب التاريخ و كتاب الوساطة بين المتنبّى و خصومه و شعر را نيكو نظم كرد و اين ابيات در انس به كتاب از اوست :
ما تطعمت لذّة العيش حتّى * صرت المبيت و الكتاب جليسا
ليس شىء اعزّ عندى من العلم * فلم انبغى سواه انيسا
إنّما الذل فى مخالطة الناس * فدعهم و عش عزيزا رئيسا
و نيز اين ابيات كه بر سر زبانها حكمت‌وار مىگردد :
إذا شئت ان تستقرض المال منفقا * على شهوات النفس فى زمن العسر
فسل نفسك الانفاق من كنز صبرها * عليك و انظارا الى زمن اليسر
فان فعلت كنت الغنى و ان ابت * فكل منوع بعدها واسع العذر
و در سال 392 درگذشت . « 1 »
( 1 ) - و نيز ابو عمران بن ابراهيم بن هانى بن خالد بن يزيد بن عبد اللّه بن مهلب بن عيينة بن مهلب بن ابى صفره از فقهاى بزرگ شافعى و در زمرهء علما و زاهدان به شمار مىرود . گروهى از فقهاى جرجان از متخرّجين درس اويند و شيخ ابو بكر اسماعيلى نيز از تلاميذ اوست ( لغتنامه / دهخدا : 17 / 311 ) . -