فلاسفة الشيعة حياتهم وآراؤهم ( فلاسفهء شيعه ) ( فارسي ) — الصفحة ٨٣
آثار شيعه در رياضيات
مىزيست . او از بزرگترين دانشمندان جهانى است كه علاوه بر فلسفه و كلام و فلك ، در جبر و حساب و هندسه و مثلثات و ساير علوم رياضى نيز نبوغ خاصى از خود نشان داد و تأليفات گرانبهايى دارد . برخى از مؤلفات او در رياضيات عبارتند از :
كتاب الاصول و الفروغ ، رسالة فى البديهية الخامسة .
كتاب تسطيح الارض و تربيع الدائرة .
كتاب قواعد الهندسة .
كتاب مساحة الاشكال البسيطة و الكروية .
كتاب الجبر و المقابلة .
كتاب جامع فى الحساب فى اليخت و التراب .
مقالة فى البرهنة ( در اينكه مجموع دو عدد فرد مربع ، مربع نيست ) .
و كتاب الشكل القطاع و اين كتابى است كه در باب خود منحصر به فرد است ، غربيان آن را به لاتينى و فرانسوى و انگليسى ترجمه كرده‌اند و قرنها منبع و مدرك علماى اروپا بود و معلومات خود را در مثلثات مستوى و كروى از آن مىگرفتند . ريجيو مونتانوس در نوشتن كتاب مثلثات خود بر اين كتاب اعتماد داشته و از كتاب الشكل القطاع مطالبى را نقل كرده است .
طوسى نخستين كسى است كه حالات ششگانهء مثلث كروى قائم‌الزاويه را به كار برده و آن را در كتاب مزبور خود آورده است . شكى نيست همان‌طور كه استاد طوقان مىگويد اين كتاب اثر بزرگى در مثلثات و پيشرفت آنها داشته است و دانشمندان پس از او چيز مهمى بر نظريات مندرج در اين كتاب نيفزوده‌اند . عظمت مقام علمى طوسى و تأثير او در تاريخ تحول فكرى اعم از رياضى و غير رياضى بيشتر از اينجا معلوم مىشود كه بدانيم نسبت مثلثات به رياضيات چون نسبت نمك به خوراك است و در علوم رياضى و مباحث فلك‌شناسى و هندسى ، مثلثات نقش مهمى دارد و اصولا امكان ندارد كه در اين علوم از مثلثات بىنياز بود . مثلثات عامل اساسى در استفاده و به كار بردن قوانين طبيعى و هندسى در ميدانهاى اختراع و اكتشاف است . « 1 »
از كتابهاى ديگر طوسى تحرير اقليدس و رساله‌اى به نام الرسالة الثانية فى الخطوط المتوازية است . اين رساله جزء مجموعه‌اى از رسائل طوسى در چاپخانهء المعارف العثمانية در حيدرآباد دكن به سال 1358 هجرى به چاپ رسيده است . « 2 » طوسى در اين رساله نيز ، به سياق ديگر رساله‌هايش برترى شگفت‌انگيز خود را در بررسى قضيهء متوازيهاى هندسى
( 1 ) - كتاب تراث العرب العلمى ، ص 358 - 359 ( 2 ) - - همان كتاب ، ص 359