فلاسفة الشيعة حياتهم وآراؤهم ( فلاسفهء شيعه ) ( فارسي ) — الصفحة ٢٨٨

[ مرحلهء سوم : از هنگامى كه طوسى به هلاكو ملحق شد تا روزى كه در كاظمين به سال 672 ه / 1274 م درگذشت ]

به دست او در ممالك اسلامى به وجود آيد و ارزش معنوى دانشمندانى را كه از شمشير مغول نجات يافته بودند در نظر هلاكو بالا برد . بديهى است هدف و مقصود طوسى از ساختمان رصدخانهء مراغه هدفى علمى بود ، درحالىكه هلاكو خيال مىكرد اين كار با « اختيارات » « 1 » وابستگى دارد .

گفته‌اند هلاكو نسبت به مخارج ساختمان و تهيهء وسائل رصدخانه و اهميت آن اعتراض كرد و اعتراض او بر اين پايه بود كه كارهاى مقدر شدنى است و نمىتوان از مقدرات گريخت . طوسى هلاكو را با روشى شيوا قانع ساخت كه فرق است بين آنچه بدون اطلاع و ناگهانى به انسان مىرسد و بين آنچه كه قبلا به وقوع آن آگاهى و اطلاعى در ميان باشد ؛ از اين راه بود كه خواجهء طوسى هلاكو را تشويق به ساختن رصدخانهء مراغه كرد و در جمادى الاول سال 656 ه / 1259 م شروع به ساختمان كردند . طوسى و گروه همكاران به رصد ستارگان پرداختند و طول و درجات عرضى آنها را تعيين كردند .

خواجهء طوسى زيج ايلخانى را تصنيف كرد چنان كه مؤيد عرضى ( مؤيد الدّين بن برمك بن مبارك عرضى ) كه از همكاران طوسى در اين كار بود ، كتابى در ادوات و آلات اين رصدخانه نوشت و اسباب و لوازم آن را در كتاب مزبور به تفصيل معلوم داشت . عرضى مردى دانشمند و حكيمى متبحر و يگانه رياضىدانى بزرگ بود و در رجب سال 664 ه / 1266 م درگذشت .

طوسى براى انجام اين كار بزرگ از يك عده علماى فلك‌شناس مشهور كه نخبه و برگزيده بودند دعوت كرد تا در اين كار به او كمك كنند . براى انجام اين كار هزينه‌هاى سنگينى خرج شد .

اين دسته از علماى نخبه مجموعهء بزرگ و پرارزشى را تشكيل مىداد و در حقيقت مجمعى علمى بود كه به مباحث فلكى و رياضى رسيدگى مىكرد و هريك در رشتهء اختصاصى خود سهمى در اين مجمع علمى داشت . برخى از اين علما كه به اين امر مهم قيام كردند عبارت بودند از :

1 - شخص خواجه نصير الدّين طوسى .

2 - كاتبى قزوينى .

3 - ركن الدّين استرآبادى ، از موصل .

4 - فخر خلاطى از بتليس ( بدليس ) .

5 - مؤيد عرضى ، از دمشق .

( 1 ) - مراد از « اختيارات » ، علم احكام نجوم و سعد و نحس اختران است . ويراستار