فلاسفة الشيعة حياتهم وآراؤهم ( فلاسفهء شيعه ) ( فارسي ) — الصفحة ٢٦٥
حسن بن موسى نوبختى ابو محمد حسن بن موسى نوبختى ؟ - 310 ه ق
مىرساند كه حسن بن موسى نوبختى از مواليد قرن سوم هجرى بوده زيرا ثابت بن قرة در سال 288 هجرى در سن هفتاد و هفت‌سالگى وفات كرده است . با در نظر گرفتن اين نكته كه حسن بن موسى در موقع ملاقات با ثابت جوان كم سن و سال و شايد در حدود 25 سالگى بوده است كه مىتوانسته با كسى چون ثابت بن قرة وارد بحث و گفتگو در مسائل علمى شود ، از طرفى اگر اين مطلب را نيز در نظر بگيريم كه ثابت بن قرة با ديگر مترجمان كتب فلسفى - به نقل النديم - از قبيل اسحاق بن حنين رياضيدان معروف متوفى به سال 298 هجرى و ابو عثمان سعيد بن يعقوب دمشقى متوفى در اواسط قرن چهارم هجرى كه على بن عيسى وزير او را در سال 302 هجرى به رياست بيمارستان سپاه برگزيده بود ، در مجلس نوبختى حاضر مىشد . « 1 »
و همچنين اگر اين مطلب را نيز اضافه كنيم كه او كتابى در رد بر ابو القاسم كعبى بلخى ، بزرگ معتزله ، متوفى به سال 317 و كتابى هم بر رد ابو جعفر بن قبة متوفى در اواخر قرن سوم هجرى نوشته و با ابو حسين سوسنگردى متوفى به سال 320 هم‌صحبت بوده است .
اگر مطالب فوق را با آنچه علامهء حلى در كتاب خود خلاصة الرجال در مورد او گفته است كه « شيخ ما متكلم مبرزى بود و بر نظائر خويش در زمان خود پيش از سيصد و پس از سيصد هجرى ، برترى داشت » همراه سازيم در اين صورت نظر سيد امين دربارهء تاريخ وفات او صحيح‌تر به نظر خواهد رسيد .
اما موقعيت و مقام حسن بن موسى نوبختى و پايهء معلومات او چه در فلسفه و كلام و چه در فلك‌شناسى و هيئت و طبيعيات و علوم ديگر به درجه‌اى است كه كتابهاى بسيارى ، متجاوز از 45 جلد تأليف كرده و از خود به جاى گذاشته است كه شامل غالب علوم رايج در عصر اوست .
از آنچه قبلا نيز اشارت شد كه مجلس او مركز بزرگان و اعلام فلسفه و طب و رياضيات و مترجمان كتب از قبيل ثابت بن قرة و اسحاق بن حنين و ابو عثمان دمشقى بود ، مىتوان دليل گرفت كه شخصيت علمى او مورد قبول آن بزرگان بوده و اين خود مىرساند كه او يكى از اعلام اسلام و از بزرگترين شخصيتهاى علمى شيعه در آن عصر بشمار مىرفته است .
حسن بن موسى نوبختى در كتابهاى خود جهات و جوانبى متعدد از عقايد اسلامى را مورد بحث و تحقيق قرار داده و در مورد علوم و فرهنگ رايج در عصر خود ، تأليفاتى
( 1 ) - مقدمهء فرق الشيعة از سيد هبة الدّين شهرستانى ، ص « اى » به نقل از مطارح الانظار در تاريخ حكماء تأليف فيلسوف الدوله تبريزى ، چاپ تبريز ، و كتاب عيون الانباء ، ج 2 ، ص 225