مطلع انوار ( احوال دانشوران شيعه پاكستان و هند ) ( فارسي ) — الصفحة ٥١٦

محمد باقر دهلوى 1205 ه ق / 1790 م 1274 ه ق / 1857 م

در اين زمان دو حزب تندرو در ميان شيعيان به وجود آمد يكى فرقهء باقريه و ديگرى فرقهء جعفريه كه هر دو گروه به حمايت رهبران خود به فعاليت پرداختند . وجود اين دو حزب باعث شد كه معلومات و اعمال مذهبى مردم بالا رود .

تأليفات چاپى و غير چاپى مولانا محمد باقر از بين رفته ، اما از كتاب « هادى التواريخ » نوشتهء سال 1268 ه ق او روشن مىشود كه وى در علوم دينى تبحر داشته است . هادى التواريخ حاوى شرح وقايع ماهانه و كتابى بسيار مهم است .

رساله‌اى در تفسير آيهء تطهير نوشته است كه نيز چاپ شده و كتابى دربارهء اصول دين هم به رشتهء تحرير درآورده و بعلاوه مجله‌اى نيز به نام مظهر الحق داشته كه به‌طور ماهانه يا هر پانزده روز يك‌بار به چاپ مىرسيده است .

دوستان مولانا بسيار فراوان بودند ، كه از ميان آنان ذوق و رجب على شاه ارسطو از همه مشهورترند .

شمس العلماء محمد حسين آزاد ( درگذشته به سال 1810 م ) اديب و مورخ مشهور از فرزندان مولانا به شمار مىرود .

از قطعهء تاريخ وفاتش كه اسماعيل حسن منير سروده ، شخصيت مولانا محمد باقر روشن مىشود :

جناب فاضل كامل محمد باقر * سپهر علم و فضيلت كى نيّر تابان

شهير عالم ايجاد ، دهلوى مولد * بزرگ اصل مين ان كى تهى ساكن همدان

حديث و فقه و كلام و مناظره مين وحيد * مصنفات سى ان كى هى مثل شمس عيان

خليق و ناصر آل رسول و تعزيه‌دار * فداى نام نبى صلّى اللّه عليه و آله عاشق شه مردان

حليم و قابل و محتاط مجمع حسنات * جهان دانش و فضل و مروت و احسان

خدا كى راه مين مقتول هو كى آخر كار * گئى جهان سىوه سوى روضهء رضوان

لكهى منير نىيه‌ان كى مرگ كى تاريخ * شهيد و متقى و عالم علوم جهان

( 1274 ه ق )

ترجمه : جناب محمد باقر ، فاضل كامل ، نير تابان سپهر علم و فضيلت ، شهير عالم ايجاد ، مولد دهلى ، بزرگان وى در اصل ساكن همدان بودند . در حديث و فقه و كلام و مناظره يكتا بود و اين موضوع از مصنفات او مانند شمس عيان است . . .

سرانجام در راه خدا كشته شد و از اين جهان به‌سوى روضهء رضوان رفت .