مطلع انوار ( احوال دانشوران شيعه پاكستان و هند ) ( فارسي ) — الصفحة ٤٣٢

فتح اللّه شيرازى 920 ه ق / 1514 م 997 ه ق / 1589 م

قوام عالم فطرت ، مدار و مركز صفوت * بناى عالى معنى ، اساس محكم دانش

خليل آتش فكرت ، كليم ايمن رفعت * صفى عنصر بينش ، مسيح مريم دانش

سجلّ علم و دين دايم كه بىمجد و بها ماند * كه در خاك فنا گم شد ، نگين خاتم دانش

گرامى امهات فضل را فرزند روحانى * ابوالآباى معنى ، شاه فتح اللّه شيرازى

مباهات از وجود كامل او بود دوران را * به دوران جلال الدّين ، محمّد اكبر غازى

شهنشاه جهان را در وفاتش ديده پرنم شد * سكندر اشك حسرت ريخت كافلاطون ز عالم شد

مرثيه‌اى ديگر كه نشان‌دهندهء علم و عمل حكيم ابو الفتح گيلانى و فتح اللّه شيرازى است ، در كليات فيضى ديده مىشود . در اينجا فقط پنج بيت نقل مىشود :

ز آنها دو نامور خلف الصدق روزگار * كافلاكشان بزاد بحمل دو صد قران

اول ، امام دين ، عضد الدوله ، بحر علم * قرّابه حقايق و علامهء زمان

ديگر ، حكيم عهد ، ابو الفتح آنكه بود * مجموعهء معانى و ديباچهء بيان

وا حسرتا ! كه رفت فلاطون دوربين * وا عبرتا ! كه مرد ارسطوى كاروان

از بيان مورخان روشن مىشود كه حكيم فتح اللّه شيرازى همرتبهء نصير الدّين بوده و در پخش و نشر علوم معقول و علوم معاصر سهم بسزايى داشته است به‌طورى كه در شبه قارهء هند دروس منطق و فلسفه به حكيم فتح اللّه شيرازى ختم شده است ، علاوه بر فلسفه ، در زمينهء ساير علوم هم تجربياتى به دست آورد و به اختراع بعضى چيزها توفيق يافت ، اما به خاطر بىتوجهى حكومت ، تحقيقات او ادامه نيافت . مختصرى از كارها و اختراعات او از اين قرار است :