مطلع انوار ( احوال دانشوران شيعه پاكستان و هند ) ( فارسي ) — الصفحة ٣٧
آزاد محمّد حسين 1245 ه ق / 1830 م 1328 ه ق / 1910 م
دانشكده بازنشسته شد و در همان حال از لاهور پياده به راه افتاد و براى بازيافتن سلامت خود از شهرى به شهرى كوچ مىكرد و فاصلهء علىگره تا دهلى را پياده طى كرد . حدود ده سال در لاهور سرگردان به سر مىبرد تا سرانجام ، در روز عاشورا سال 1228 ه ق مطابق 22 ژانويهء 1910 م براى هميشه در آغوش خاك ( كربلاگامىشاه ) به خواب ابدى فرو رفت .
مولانا آزاد ، در دهلى پس از مرمت حسينيهء پدرش در اواخر عمر به فكر ساختن يك كتابخانهء بزرگ افتاد ، بيرون دروازهء دهلى يك عمارت عالى و باغ كوچك ساخت كه شهردارى لاهور آن را مصادره كرد ولى قرائت‌خانهء آن تاكنون پابرجاست . قسمتى از ذخاير قيمتى كتابهاى مولانا به علّت بيمارى وى از بين رفت و مقدارى را به سرقت بردند ، كتابهاى بازمانده به دانشگاه پنجاب اهدا شد . علاوه بر اين صدها كتاب نادر هنوز در نزد آقا محمد طاهر ( دهلى ) و آقا محمد باقر همراه با اسناد خانوادگى و تأليفات مولانا بخصوص نسخه‌هاى خطى آب حيات و دربار اكبرى كه حايز اهميت است موجود مىباشد .
مولانا آزاد داراى فرزندان متعدد بوده كه همگى در زمان حياتش وفات يافته بودند . تنها فرزندى كه بعد از مرگ او زنده بود آقا محمّد ابراهيم نام داشت كه در 8 دسامبر سال 1920 درگذشت .
تصانيف : 1 - آب حيات ، بررسى شعر اردو و تذكرهء شعراى بزرگ ( چاپ اوّل ، 1881 م ) .
2 - دربار اكبرى و اسناد برترى سياسى و علمى مسلمانان شبه قارهء هند و تصوير زنده و متحرك عهد اكبر شاه گوركانى ( چاپ اول ، 1898 م ) .
3 - نيرنگ خيال ، مجموعهء نثر و انشاى جديد ( چاپ اول 1880 م ) .
4 - سخن‌دان فارس ، كتاب تحقيقى دربارهء زبان و ادبيات فارسى ( چاپ اول ، 1907 م ) .
5 - نگارستان فارس ، تذكرهء شعراى فارسى ( چاپ اول ، 1922 م ) .
6 - تذكرهء علماى هند ، شرح حال چند نفر از علما ( چاپ اول ) .
7 - ديوان ذوق ، كارنامه‌اى بىمثال در شناخت محبّت استاد ( چاپ اول ، 1890 م ) .
8 - سنين اسلام ، خلاصهء تاريخ اسلام ( اين كتاب به نام دكتر لائتز به چاپ رسيده است ) .
9 - نصيحت كاكرن يهول ( گل سرسبد نصيحت ) براى دختران ( چاپ اول ، 1968 م ) .
10 - قصص هند ( بخش دوّم ، چاپ اول ، 1872 م ) ، در تدوين بخش اول پياره‌لال نيز همكارى داشته است .
11 - نظم آزاد ، مجموعه‌اى از نظم ( چاپ 1897 م ) .