تذكرهء مآثر الباقريه ( فارسي ) — الصفحة ٣٤٤
تعليقات
گرفت . اما پس از مرگ او ، در دربار محمّد شاه ، ارج و قرب بيشترى يافت با اين وجود ، اتّصاف « هجاگوى دربار » را كم‌كم بىرونق كرد و در دهه آخر عمر بيشتر به مراثى روى آورد و از هجو توبه كرد . از محمّد شاه و وزير او نيز دائما مورد نواخت بود .
قطعه‌اى از او در دست است كه در آن خطاب به ميرزا آقاسى ( فخرى ) درخواست اداى قرض چهارصد تومان خود را كرده است :
فخريا ! امروز بر گردون جود * برج اميد مرا اختر ببخش
رحمتى فرما و در درياى فيض * كشتى حرص مرا لنگر ببخش
آن يكى گويد كه گيلان ده به من * و آن دگر گويد كه مازندر ببخش
آن يكى گويد عقيق و لعل ده * و آن دگر گويد دُر و گوهر ببخش
ز آن ميان گويد نشاطى قرض من * چهارصد تومان بود يكسر ببخش »
مرحوم اقبال مىنويسد : « حاجى هم پس از شنيدن اين قطعه ، قرض او را بدون مماطله داد . »
( ر ك : مجله يادگار ، سال پنجم ، ش اوّل و دوم ، ص 141 )
اما با وجود توبه و كنار گذاردن هجو و بادهاى بىآرام جوانى ، حسادت را نتوانست از وجود بشويد .
به گفته عموم تذكره‌ها ، نشاطى تا آخر عمر هم محسود بود و هم حاسد . در دهه آخر عمر ، سروش بسيار به وى رشك مىورزيد و « جزو مخاصمان و مكافحان او را درآمد . ولى مرگ نشاطى خان پيش از محسود اتفاق افتاد و نتوانست مرگ رقيب را ببيند . »
( ر ك : ديوان سروش ، مقدّمه استاد همايى ، ص 35 و صص 9 - 77 )
شايد يكى از علل گمنامى نشاطى خان ، خلطى است كه نامش پس از مرگ يا حتّى در زمان حيات ، با نام نشاط ( معتمد الدّوله ) مىشده است . مثلا در تاريخ روضةالصّفاى ناصرى ، مؤلّف دربارهء ملا على اصغر ملاباشى - يكى از روحانيان متنفذ زمان فتحعلى شاه كه بعدها داماد او نيز شد - مىگويد : « او شراب مىنوشيد و بىسواد بود . اما ريش بلندى داشت . نشاطى شاعر در بيت زير ، صفات وى را خلاصه كرده است :
دودانگه [ و ] دو صداى [ و ] دورو ، دودل ، دو زبان * خداش كيش فلان ديد و ريش به همان داد »
امّا عضد الدّوله نام شاعر اين بيت را نشاطى خان ذكر كرده است .
( به نقل از ؛ الگار ، حامد : نقش روحانيت پيشرو ، . . . ص 72 ، پاورقى 50 )
نشاطى خان در سال 1262 ق درگذشت . در حالى كه ديوانش يك سال قبل از اين ، به امر محمّد شاه و اهتمام منوچهر خان و مقدّمه يادشده ، چاپ شد . با اين وجود نشاطى خان ، يك قصيده بيشتر در وصف منوچهر خان ندارد . منابع حيات او عبارت است از :
انجمن خاقان ؛ فاضل گروسى ( راوى ) ، صص 33 - 429 ، شماره 47 و مدايح معتمديه ؛ محمّد على