تذكرة المعاصرين ( فارسي ) — الصفحة ٣١٨
* ص 169 ميرزا محسن تأثير تبريزى ( تولد : 1060 ه . ق ؛ مرگ : 1129 ه . ق ) « 1 »
اين نادره مثنوى كه طاقست * موسوم به حسن اتفاقست « 1 »
قطعه ذيل را هم در خاتمهء خدمات خود گفته است :
چون خلاص از عمل يزد شدم * گشتم آسوده فتادم به بهشت
پى تاريخ يكى ز اهل سخن * قلم آورد و تخلّص بنوشت
در زمان شاه سلطان حسين صفوى ، اشعار خود را به خدمت حكيم الممالك شيخ حسين متخلص به شهرت « 2 » فرستاده منظور نظر جميع شعراى هندوستان گرديد و فقير خوشگو فيضها از آن برداشته است . « 3 »
وى در اواخر دوران حيات صائب ( مرگ 1081 ه . ق ) پا به جهان هستى گذارد .
در مقطع يكى از غزلهاى خود چنين گويد :
حاذق نبض سخن در همهء عالم نيست * بجز از صائب و تأثير كه از تبريزند
نظر اغلب تذكره‌نويسان دربارهء وى خوب و نيكوست .
از آن جمله شمع انجمن دربارهء وى مىگويد : « انجمن فكرش به دقايق سخن رسا و به لفظ و معنى آشناست . » « 4 »
نتايج الافكار : در نظم‌پردازى دستگاه وافر داشت و در رموز شعرى نيكو و ماهر بوده است . « 5 »
صاحب رياض الشعرا گويد : فكرش رسا و مضامين تازه در افكار ابكارش بسيار است « 6 » سراج الدين عليخان آرزو كه يكى از معارف معاصرين اوست در چراغ هدايت كه مشتمل بر الفاظ اصطلاحات شعراى متأخرين است بيشتر به اشعار تأثير متمسّك شده و دلايل و مستشهدات تعبيرات و مصطلحات دورهء صفويه را از ابيات وى آورده است .
( 1 ) . منظومهء حسن اتفاق . ( 2 ) . حكيم الممالك شيخ حسين شيرازى متخلص به شهرت در تاريخ 1149 ه . ق در شاهجهان‌آباد هند درگذشت . ( 3 ) . سفينه خوشگو ، بندر ابن داس خوشگو دفتر ثالث ، ص 94 . ( 4 ) . شمع انجمن ، محمّد صديق حسن خان ، ص 98 . ( 5 ) . نتايج الافكار ، محمّد قدرت اللّه گوپاموى ، ص 128 . ( 6 ) . رياض الشّعراء ، عليقلى خان واله داغستانى ، ذيل ميرزا محسن تأثير .