تذكرة المعاصرين ( فارسي ) — الصفحة ٢٤
معرفى تذكرهء حزين ( تذكرة المعاصرين )
تاريخ ولادت خود را كه 1103 ه . ق است مبدأ قرار داد . اين تذكره اختصاص به شاعران ايرانى كه داراى مذهب شيعهء اثنى عشريّه هستند دارد و داراى يك مقدّمه و دو فرقه است :
فرقهء اولى : اختصاص به علماى معاصر وى دارد كه با نام صدر الدين سيّد عليخان بن سيّد نظام الدين احمد الحسينى آغاز مىشود و به صدر الدين الجيلانى خاتمه مىيابد و شامل بيست شرح‌حال است .
فرقهء ثانى : اختصاص به شعراى معاصر وى دارد كه با نام ميرزا محمّد طاهر وحيد قزوينى آغاز مىشود و به نام ميرزا محمّد شيرازى خاتمه مىيابد .
مقدمهء اين كتاب داراى نقد ادبى است و حزين ضمن تعريف و استنباط خود از شعر به انتقاد از شيوهء كار تذكره‌نويسان مىپردازد و مىگويد :
اكثر باهم ياور شده و به معاونت يكديگر راه پيمايش تاريخ و سير و نگارش تذكره واگيرند ، به گمان آنكه چون قصّه‌خوانى آسان ميسّر است . غافل از اينكه هرچند افسانه‌سنجى است اما موقوف است به بضاعتى و تحقيق حكايتى و معروف هر روايتى و صدق مقالتى و جودت قريحتى و صفاى طويّتى .
بعضى تذكره‌ها كه اين عوام ترتيب داده‌اند حيرت‌زارى است عاقل را ، چه قطع نظر از ركاكت عبارات و ژاژخايى منشأت ، مشحون است به اكذوبات و خرافات و مملوست از اشتباهات و لاطايلات . كسانى را كه نشناسند و اصلا معرفتى به آنان نداشته‌اند ، ورق‌ورق احوال نويسند و جمعى كه هرگز يك بيت نگفته‌اند اشعار ديگران را در كار ايشان كنند و در كلام گويندگان تخليط نموده سخن ديگر به ديگرى نسبت دهند . خود غلط ، معنى غلط ، مضمون غلط .
و بعد هدف خود را از تدوين اين تذكره بيان مىكند :
يادآورى دوستان يكدل و حقيقت‌پژوهى كامل و پاس نيك صحبت ياران