تذكرهء مرآة الخيال ( فارسي ) — الصفحة ١٠٠

تشبيه

استدلال

- آن است كه صفتى يا مقدّمه‌اى ايراد كند و آن را به برهان عقلى يا نقلى ثابت گرداند ، مثالش :

به نام ايزد تو خود باغى و گر برهان كسى خواهد * قدّت سرو است و زلفت سنبل و رخ گل در اين گلشن

ترصيع

- آن است كه الفاظ را به دو قسم آورد و تمام الفاظ قسم دوم ، موافق قسم اوّل باشد ، هم در عدد حروف و هم در حركات و سكنات ، و در هر لفظ رعايت قرينه كند ، مثال :

اى مصوّر ز تو كمال صفا * وى منوّر ز تو جمال وفا

تجنيس

- آن است كه لفظ در صورت موافق و در معنى مغاير بود ، و اين چند نوع است ؛ يكى بسيط مركّب تام كه در همهء اركان متّفق باشند ، مثال :

تا همچو لبِ تو ديده‌ام مرجان را * خواهم كه كنم فداى تو مر جان را

دوم مركّب تامّ مختلف كه در همهء اركان متّفق باشند جز حركت يا بعضى از حروف ، مثال :

از فراقِ رخِ چو گُلزارت * عاشقِ خسته زير گِل زارت

سيم تجنيس خط ، و آن‌چنان است كه دو لفظ در كتابت متّحد باشند و در تلفّظ مختلف ، و تمام اين بيت مشتمل بر اين صنعت است :

كه بر احوال زار ما نگريست * كه بر احوال زار ما نگريست

چهارم تجنيس مزدوج ، و آن چنان است كه كلمهء دوم جزء كلمهء اوّل باشد ، مثال :

گشت روا حاجت و امّيد خلق * از در عاليش كه آباد باد

پنجم تجنيس لفظى ، و آن‌چنان است كه متجانسين در تلفّظ متشابه باشند و در كتابت متباين ، مثال :

اى هدهدِ صبا به سبا مىفرستمت * بنگر كه از كجا به كجا مىفرستمت

تشبيه

- انواع بسيار دارد و از آن جمله هفت قسم در اينجا مذكور مىگردد :

اوّل تشبيه مطلق ، مثال :

رُمح و حسام تو چو قلم بدسگال را * سينه همىشكافد و گردن همىزند

دوم تشبيه مشروط ، مثال :

اگر مورى سخن گويد و گر مويى روان دارد * من آن مورِ سخن‌گويم من آن مويم كه جان دارد

سيم تشبيه بالعكس ، و دستورش چنان است كه چيزى را به چيزى مانند كنند در صفتى ،