بستان السياحه ( فارسي ) — الصفحة ٤٦٧
ذكر مير نظام الدّين
در آن ولايت خوبصورت نمىشود اكرچه در به دو حال نسل دخل دارد و ليكن بتدريج مانند اهل ساير سودان خواهد شد و ديكر آنكه كشمير ولايتى است على حدّه و اطراف آن محدود است و به كشور هندوستان دخل ندارد و چون ملوك هند مدّتها در آن ولايت حكومت نمودهاند لهذا توهّم نمودهاند كه از صوبهء هندوستانست و حال آنكه نه چنانست راقم مدّت هشت ماه و نيم در آن اقليم بوده و با اكابر قوم و اعيان ملّت معاشرت نموده و بعضى بلاد آنجا را بطريق معهود ذكر كرده و بعد نيز مذكور خواهد نمود و دار الملك آن ديار نقر نام دارد و سرى نقر نيز كويند انشاءالله تعالى در حرف نون خواهد آمد اكنون بذكر يك نفر از اهل كشمير مبادرت مىنمايد
ذكر مير نظام الدّين
ذكر مير نظام الدّين
عارف معارف دين و عارج معارج يقين بود و در مراتب حكمت و عرفان كمتر كسى به او برابرى مىنمود و سياحت بسيار كرده و روزكار فراوان با هر فرقه برآورده بوده با راقم كمال لطف و شفقت داشت و بر استرضاى خاطر فقير همّت مىكماشت روزى در اثناى صحبت در تعريف حضرت انسان فرمود كه وجود انسان غايت هر غايات و نهايت جميع نهايات و خلاصهء موجودات و زبدهء كائنات است چنان كه
لولاك لما خلقت الأفلاك
مصداق اين معنى است و بعضى محقّقان امانت مفروضه را به قابليّت ترقّى و تنزّل انسان تعبير كردهاند زيرا كه اين تفاوت درجهء كه در انسانست در هيچ موجودى محقّق نيست و اين بدان معنى است كه انسان در فطرت مرتبهء وسطى يافته است و ميان مراتب كائنات افتاده و او را راه است به اراده به مرتبهء اعلا و طبيعت مرتبهء ادنى از بهر آنكه در غذا و جذب منفعت و دفع مضرّت كه از لوازم طبيعت حيوانى است احتياج او از ساير حيوانات زياده است و غذاى او بىتربيت زرع و حصاد و طجن و عجن و خبز و تركيب بدست نيايد و لباس او بىتصرّف غرل و خياطت و دباغت ميسّر نشود و سلاحت بىصناعت و تهذيب و تقرير صورت نبندد همچنان در باطن كمال هر نوع از انواع مركّبات نباتى و حيوانى در فطرت انسان تقديم يافته است و كمال انسانى تقديم يافته است و كمال انسانى و شرف و فضيلت او حواله بفكر و رويّت و عقل و ارادت او آمده و كليد سعادت و شقاوت و تمامى و نقصان بدست كفايت او داده شده پس اكر همّت خويش را بدان مصروف سازد كه غذاى او لذيذتر و لباس او شريفتر و سلاح او لطيفتر باشد جميع دانش و حكمت و تصرّف و نهمت در سر استيفاى اين دو قوّت كه شهوى و غضبى است صرف كند و حاصل عمر كرانمايه را بباد دهد و خود را از ساير حيوانات سازد و باقصى مراتب آن رسد يا نرسد و اكر حكمتى كه كليد سعادتست در استفتاح ابواب كمالات در وصول به حضرت رفيع الدّرجات اعمال كند و بتدريج بسوى علوم و معارف كرايد شوقى كه در طبيعت نيل به كمالات مركوز است او را از مرتبه به مرتبه آرد و از افقى به افقى رساند تا نور الهى بر او تابد و آينهء روح او به مصقله حكمت از زنكار طبيعت زدوده شود و قابل انوار تجليّات كردد و مجاورت ملاء اعلى دريابد و از مقرّبان حضرت صمدى شود تا به حدى رسد بيت
فلك را زير خود كرسى نخواهد * ملك را پيش خود محرم ندارد
و بتدريج طلسم جسم از ميان برخيزد و كنج مخفى جان بظهور آيد و با نار رشحات جمال پروبال پروانه وهم و خيال سوخته شود و طالب در دامن وصال مطلوب آويزد و بانوار يكانكى آثار ظلام و بيكانكى برخيزد و چون به ديدهء دوست كه لايق ديدار اوست مشاهدهء جمال و مطالعهء كمال دست دهد كويد شعر
أ أنت أم انا هذا العين فى العين * حاشا حاشا من اثبات اثنين
پس اى درويش مقصود كارخانهء آفرينش و مردمك ديدهء بينش و زبدهء مخلوقات و ثمرهء شجرهء كائنات توئى و چون دانستى كه مقصود حق و مطلوب حضرت مطلق توئى نظم
صورت عقل را نگار توئى * چمن روح را بهار توئى
راز پنهان بكويمت پيدا * راز پنهان و آشكار توئى
جز تو اندر شمار نيست كسى * اوّل و آخر شمار توئى
ذات تو چنان شريف است و صفات تو چنان لطيف كه هرچه در خزانه يزدانيست بر تو ارزانيست كنبد آسمان سقف تو و صحن زمين وقف تو آفتاب طبّاخ تو و ماهتاب صبّاغ تو كواكب دليل راه تو از مغرب تا بمشرق تماشاكاه تو لوح و قلم جريدهء راز تو عرش و كرسى قبلهء نياز تو اينهمه حكمتهاى الهى و جنود حضرت پادشاهى است كه كاهى از عرصهء ميدان نبوّت با رايت فتح و ظفر در صورت آيات و خبر پديد آيند و به اعانت تو كرايند تا بر عساكر شياطين و نفس و هوا بمدد آن جنود منصور و غالب آئى و نقد