تمهيد المبانى يا تفسير كبير بر سوره سبع المثانى — الجزء ١، الصفحة ٨٢

فصل ششم در لزوم مباني عرفان در تفسير قرآن حكيم

فصل ششم در لزوم مباني عرفان در تفسير قرآن حكيم

فصل ششم در لزوم مباني عرفان در تفسير قرآن حكيم

عرفان يعنى شناخت ذات وأسماء وصفات وافعال وآثار حضرت حقتعالى ، وفرق آن با علم در اينستكه ضدّ علم جهل است وضدّ عرفان ، انكار ، ولذا عارف كسى را نامند كه بشهود ذات وأسماء وصفات وافعال خداوند متعال پرداخته وأو را انكار نكند ؛ ومعرفت حالتي است كه از شهود حقّ حاصل ميگردد ، وفرقى ديگر بين علم ومعرفت وجود دارد وآن عبارت از جزئي وثابت ودائمي بودن موضوع علم است ؛ درحالىكه موضوع عرفان كلّى بوده وبتجربه وملاحظه ومباشرت در شهود شخصي تحصيل ميگردد ؛ وامتيازى كه در ميان علم ومعرفت وجود دارد در اينستكه ؛ علم ومعرفت هردو خاصّ انسان است ؛ در صورتيكه معرفت را در حضرت حقّ مورد استعمالى نبوده ونسبت علم بخداوند تعالى حقيقت دارد ونه معرفت ؛ زيرا معرفت يعنى شناخت اجمالي وكلّى ، وعلم يعنى دانستن جزئي وتفصيلي ، كه اوّلى خاصّ انسان است ودوّمين اختصاص بحضرت حقتعالى دارد ؛ واز طرف ديگر علم گاهى مبناى عقلي دارد وگاه ديگر نقلي ، امّا معرفت كه شناخت كلّى است ؛ با شواهد وعلاماتى حاصل مىآيد كه عارف در تحصيل آن از تجارب ومباشرت در شهود بهره ميگيرد ؛ وكريمهء قرآني نمايانگر اين معنى است كه در سورهء محمّد فرمايد : « وَلَوْ نَشاءُ لَأَرَيْناكَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِيماهُمْ ، وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ أَعْمالَكُمْ » وبوضوح در اين آية ميتوان بفرق معرفت از علم پرداخت ؛ زيرا خداوند فرمايد : آنانكه در دل آنها مرضى است ومىپندارند كه خدا كينهء آنها را آشكارا نخواهد كرد ؛ بايد بدانند كه : اگر ما - خداوند