تمهيد المبانى يا تفسير كبير بر سوره سبع المثانى — الجزء ١، الصفحة ٦٠

تعريف حكمت

وگرنه بسيارى از اشخاص از طريق فلسفه گمراه شده وبحكمت الهى دست نيافته‌اند واز همين معنى ميتوان فلسفه را از حكمت فرق نهاده وايندو را از يكديگر جدا كرد ؛ بدين طريق كه حكمت را بهمان معنى دهنه ولجام أسب دانست كه مانع سركشى آنحيوان شده ورام انسان ميگردد ؛ وبدين مناسبت در « محيط المحيط » آمده است : « والفرس جعل للجامه حكمة » « 1 » وآنچنانكه أسب سركش ووحشى را ميتوان با لگام وفشار دهنهء افسار رام كرد ، نفس سركش آدمي هم با حكمت يماني وقوانين ايقانى وبرهاني رام گرديده وبمزاياى علمي وعملي ودر نتيجة بمعرفت اللّه نائل مىآيد وبچندين خصيصه متّصف ميگردد : اوّلا - در فلسفه چنين قيدى نيست كه فيلسوف در نهايت بكمال روح ونفس وعقل وتفكّر منتهى بمعرفة اللّه وأسماء وصفات وافعال وآثار أو نائل آيد ، در صورتيكه در حكمت چنين نبوده ولزوما حكمت عبارت از قيد وافسارى نفساني وعقلي است كه حكيم را جز از راه حقّ ، از رفتن بهر بيراهه وتمشّى بطرق غيرالهى مانع ميگردد ، بدانگونه كه أسب وحشى را رام كرده ودر تحت سلطه وانقياد سوارش در مىآورد . ثانيا - در فلسفه تمسّك بكلام وأحاديث واخبار وآيات قرآني يا سخنان أنبياء ورسل حجّت نبوده وهميشه لازم است كه هر مبحث ومطلب وهر مسئله وجواب ، بر وفق قوانين جاريهء منطقي - علم منطق - باشد ، ونه قول أنبياء ورسل وائمّه وأصفياء وأولياء اللّه ؛ وكتاب وكلام الهى وقرآن ؛ وحال اينكه در حكمت بايد علاوة بر حكومت عقل ومنطق ، بشواهد قرآني وأحاديث واخبار أنبياء ورسل ومعصومين - عليهم السّلام - نيز استشهاد واستناد كرد ؛ ومتوجّه بود كه حديث وخبر أنبياء ورسل وآيات وكرائم قرآني ، نتيجة ومحصول عقول كلّى وقدسي وكلام أقدس الهى بوده وصورت نقلي آنها ، فاقد حقيقت عقلي وبرهاني نميباشد ؛ زيرا هر نقلي حامل معنى وحقيقتي عقلي بوده وبتعبير ديگر معاني مندرج در أحاديث وكلام اللّه واخبار ائمّه ؛ حاوي وحامل حقائقى برهاني ولطائف ودقايقى منطقي وايقانى بوده وعين حكومت عقل سالم ومبتنى بر معيارها وقواعد كلّى وأصولي است ؛ ونه نقل بدون وصف عقل ؛ زيرا اين بزرگان ؛ حجّت الهى ومظاهر كامله أسماء وصفات خداوندند ، وهر خبر واثر وحديث ونظر آنان ؛ حاكى از حقايق يقيني ومستدلّ ومستند بعلم وارادهء وكلام


( 1 ) - قاموس مطوّل للّغة العربية - تأليف معلّم بطرس بستاني ، لبنان - بيروت 1977 .