تمهيد المبانى يا تفسير كبير بر سوره سبع المثانى — الجزء ١، الصفحة ٥٢
16 - علم بوجوه ونظائر :
اشاره ميشود :
كلمهء آخرت در قرآن حكيم بر شش وجه آمده كه هريك داراى معنى ديگرى ميباشد ، وشش معنى مزبور عبارتند از : رستاخيز وبهشت ودوزخ وگور ووعدهء پسين وعالم ديگر ؛ وكلمهء آل بر سه وجه بكار رفته كه هريك از ديگرى جدا ميباشد ؛ مانند گروه وخاندان وفرزندان ؛ وآية داراى دو معنى است : يكى عبرت وديگرى نشان ؛ وكلمهء إثم بر هفت وجه استعمال شده ، كه عبارتند از : نافرمانى وگناه كردن وزنا وخطا وشرك وخمر خوردن وعقوبت كه هريك در آيهء خاصّى بكار رفته است ؛ وكلمهء أحد داراى ده وجه است مانند : خدا وپيغمبر وزيد يا أبازيد وبلال ويكى از أصحاب كهف بنام يمليخا ودقيانوس وبت ويكى از كفّار ويكى از مسلمانان وإصطخر جنّى ؛ وكلمهء أحزاب در قرآن بر چهار وجه ميباشد : كفّار بنى اميّه وبنى مغيره ، وترسايان نسطورى ومار يعقوبي وملكايى وقوم نوح وعاد وثمود وفرعون ولوط وأصحاب إيكه ، وقبيلهء أبو سفيان .
اينك بمنظور خاتمه دادن بدين مبحث ، يكى از كلمات ذي وجوه را كه بدوازده معنى مختلف آمده است ، مورد تحقيق قرار داده ودر هر مورد ومعنى خاصّى به كريمه‌اى از آيات قرآني استشهاد مىكنيم وآن كلمهء حقّ است :
كلمهء حقّ « 1 » گاهى بمعنى خداوند تعالى است ، مانند آيهء : « وَلَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْواءَهُمْ ، لَفَسَدَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ » يعنى : أتبع اللّه ، پس حقّ در اين آية بمعنى اللّه تعالى ميباشد . وجه ديگرى از كلمهء حقّ ، قرآن است ، نظير آيهء : « فَلَمَّا جاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنا » * يعنى : جائهم القرآن . سه ديگر حقّ بمعنى اسلام است ، مانند : « لِيُحِقَّ الْحَقَّ » ويا در آيهء ديگر : « وَقُلْ جاءَ الْحَقُّ » يعنى جاء الإسلام . چهارم ، حقّ بمعنى توحيد است ، نظير كريمهء : « بَلْ جاءَهُمْ بِالْحَقِّ » كه مراد از حقّ در كريمهء مزبور توحيد است ، چنانكه در آيهء ديگر نيز بهمين معنى نازل گرديده : « بَلْ جاءَ بِالْحَقِّ » . وجه پنجم ، حقّ بمعنى عدل است ، همانند كريمهء : « وَيَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِينُ » و « فَاحْكُمْ بَيْنَنا بِالْحَقِّ » يعنى بالعدل .
وجه ششم بمعنى راست آمده ، نظير : « وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ قَوْلُهُ الْحَقُّ » يعنى قوله
( 1 ) - وجوه قرآن ، تصنيف أبو الفضل حبيش بن إبراهيم تفليسى ؛ باهتمام دكتر مهدى محقّق ؛ سال 1340 شمسي چاپخانهء دانشگاه تهران .