تمهيد المبانى يا تفسير كبير بر سوره سبع المثانى — الجزء ١، الصفحة ٥٨٠

فصل دوازدهم در سميع وبصير بودن حقتعالى

همچنانكه علم حضرت حقّ بجميع أشياء حضوري بوده وهمهء چيزها از عوالم أمر وخلق ومجرّد ومادّه در علم أو حاضرند ، بهمانگونه نيز وجود كلّيهء مسموعات ومبصرات وهمه بوييدنى وچشيدنى ولمس كردن وموهومات ومتخيّلات هم در علم حضور داشته ؛ وبراي تبيين وتفصيل هريك از آنها نياز بعقد عنواني جداگانه نميباشد ؛ ودر عين حال توقيفات شرعي نيز اجازهء اطلاق نمودن بويندگى وچشيدن وتوهّم وتخييل را بحضرت حقّ نداده است ، تا بر بعضي از عالم نمايان وعامّهء مردمان گمان تجسّم وتشبّهى بر خداوند متعال نرود واحكام مخلوق را دربارهء خالق صادر نكنند .

بهمين ملاحظه حكماى راسخ وعرفاى شامخ ، حضرت حقّ را عالم بكلّيات ومدرك ذاتي جزئيّات دانسته‌اند ، وگويند آنچه در مشاعر آدمي وقواى أو حاضر ميگردد ، بذات خود در علم حقّ حضور داشته ودر هر موردى از أمور جزئي حاجتي بعقد عنواني جداگانه نخواهد بود . ولذا حكيم وعارف سبزوارى - عليه الرّحمة والرّضوان - در منظومهء حكمت خود در اين معنى سروده است :

إذ علمه الأشياء ، من أن تحضرا * فعلمه ، يكون سمعا بصرا

عرفاى شامخ ، سمع را عبارت از تجلّى حقّ در مقام افاده‌اش از علم دانند ؛ زيرا حضرت حقّ كلّيهء مسموعات را پيش از سمع ميداند وذات حقّ را باعتبار شهود معلوماتش ، بصر أو شناسند ، وچون علم حقّ ذاتي است ؛ يعنى ذاتش عين علم وسمع وبصر بوده ومستلزم هيچگونه تعدّدى ، جز در مفهوم هريك نخواهد گرديد ؛ واقتضاء