تمهيد المبانى يا تفسير كبير بر سوره سبع المثانى — الجزء ١، الصفحة ٥٥١

3 - مذهب اماميّه :

يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ در سورهء نساء و كُلُّ امْرِئٍ بِما كَسَبَ رَهِينٌ در سورهء طور ، و اعْمَلُوا ما شِئْتُمْ در سورهء فصّلت ، ومهمتر از همه « فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شاءَ فَلْيَكْفُرْ » در سورهء كهف وآيات ديگرى از اين قبيل استناد كرده‌اند .

2 - مذهب أشاعره :

2 - مذهب أشاعره :

سرفرقهء اين مذهب أبو الحسن وأبو حسين أستاذ واصل بن عطا ميباشند كه بسيارى از علماء ومتكلّمان وحتّى معاريف أهل تسنّن به تبعيّت از عقيدهء آندو پرداخته‌اند . اين فرقه گويند كه انسان بهيچ‌وجه در صدور افعال خود اختياري ندارد ، وجميع أمور وكردار وكارهايش بجبر مطلق است ؛ ولذا طاعت ومعصيت ومهر وقهر ونيك وبد وخير وشرّ أو ، همگى بخواسته وبارادهء حضرت حقّ بوده وعقل را مجالي در تحسين وتقبيح ومعيارى در تشخيص خير وشرّ وحسن وقبح نميباشد وعبد ، مملوك حقّ است ومملوك را در ملك مالك تصرّفى باختيار خود نيست ؛ وجميع أمور باراده ومشيّت خداوند ودر اختيار أو بوده وطبق كريمهء قرآني : لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْئَلُونَ ونيز اراده ومشيّت اللّه حكم ميكند كه در مواقع لزوم وايجاد أمور وافعال ؛ أسباب صدور وتحقّق عيني آنها را در عالم خارج فرآهم كند ولذا هم سبب وهم مسبّب در اختيار آدمي نيست ، تا بميل وارادهء مستقلّ خود بصدور افعال وتحقّق اعمال پردازد ؛ وهر وسيله وسبب خارجي ديگر را جز به استعاره ومجاز نميتوان مسبب يا سبب حقيقي شناخت ، واين فرقه كه به اشعريان معروفند ، در اثبات عقيدهء خود از قرآن مجيد به آياتي استشهاد ميكنند واز جملهء آنها : « هُوَ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ » در سورهء انعام ، و « إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ » * در سور وآيات متعدّد ، و « يَفْعَلُ اللَّهُ ما يَشاءُ » و « قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ » واز همه مهمتر وواضحتر « وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَما تَعْمَلُونَ » در سورهء صافّات وبطور كلّى بجملهء متداول در زبان أهل ديانت حقّه ، يعنى : لا مؤثر في الوجود الا الله استناد ميكنند ؛ وبعبارتي بسيار مشهور در لسان أهل جبر استشهاد مىنمايند كه معروف است : عرفت الله بفسخ العزائم وهمهء اينها با ضرب المثل‌ها وأخبار وآثار ديگر را دليل بر جبر مطلق در افعال وأمور دانسته‌اند ودر شيوهء مورد اعتقاد خود ، بسيار راسخند .

3 - مذهب اماميّه :

3 - مذهب اماميّه :

در اين مذهب ، طبق فرمودهء حضرت صادق - عليه السّلام - نه جبر مطلق معنى دارد ونه اختيار وتفويض ، بلكه امرى ديگر بجز ايندو محقّق است كه نه اين ونه آن بوده وخبر مستوفى أثر آن امام همام بدينكه : « لا جبر ولا تفويض ، بل أمر بين الأمرين » حاكى از حقيقتي قابل تأمّل وتحقيق است . فرقهء ناجيهء اماميّه - لازال اهتزّت