تمهيد المبانى يا تفسير كبير بر سوره سبع المثانى — الجزء ١، الصفحة ٤٤٤

تبصره‌اى در بطلان ما سوى اللّه ، ومراتب وجود حقّ :

جَمِيعٌ لَدَيْنا مُحْضَرُونَ » و « إِنْ كانَتْ إِلَّا صَيْحَةً واحِدَةً ، فَإِذا هُمْ جَمِيعٌ لَدَيْنا مُحْضَرُونَ » در نزد حضرت حقتعالى حضور وجودي يابند وسلسلهء هستى در دو قوس نزول وصعود بهم پيوسته گردد ونتيجهء منظور حضرت حقّ در كريمهء : فَالْيَوْمَ لا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئاً وَلا تُجْزَوْنَ إِلَّا ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ كه عين تحقّق صفت عدالت اوست ، بر جميع مخلوقات ممكنهء أو آشكارا گردد ، وآيهء مباركهء : كَما بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ در جميع مظاهر ممكنات تحقّق يابد ، چنانكه عارف بزرگ ملّا عبد الرّحمن جامى سروده است :

همسايه وهمنشين وهمرَه ، همه اوست * در دلق گدا واطلس شه ، همه اوست

در انجمن فرق ونهانخانهء جمع * باللّه همه اوست ؛ ثمّ باللّه همه اوست

مراد از مراتب وجود اينستكه حقيقت حقّ در هر مرتبه ، بأسماء وصفات ونسبت‌ها واعتباراتى خاصّ آن تجلّى كرده وبرخى از مراتب مزبور ، فوق مرتبهء ديگر ميباشد ؛ ولذا حفظ شؤون حقّ در هر مرتبه لازم بوده واطلاق أسماء خاصّ آن بر مرتبهء ديگر چه مقدّم وچه مؤخّر عين كفر است ؛ چنانكه اطلاق الوهيّت بر مراتب كائنات تكويني وخلقي ، كمال ضلالت ميباشد ؛ اطلاق مرتبهء تكوين وممكنات هم بر احديّت صرفهء حقّ ، محض كفر بوده ودر حقيقت بقول جامى :

اى آنكه گمان برى كه با تحقيقى * در مرتبهء صدق ويقين ، صِدّيقى

هر مرتبه از وجود ، حكمي دارد * گر حفظ مراتب نكنى ، زنديقى