تمهيد المبانى يا تفسير كبير بر سوره سبع المثانى — الجزء ١، الصفحة ٤٣١
فصل دوّم در ألوهيّت ومتعلّقات آن ونظريّهء غزالى
فصل دوّم در ألوهيّت ومتعلّقات آن ونظريّهء غزالى
فصل دوّم در ألوهيّت ومتعلّقات آن ونظريّهء غزالى
در بادي سخن بايد دانست كه جميع حقايق وجودي وحفظ آنها در مراتب خود ، موسوم به الوهيّت بوده ، ومراد از حقايق وجودي در اين تعريف ، شمول مراتب الاهى در ظاهر ومظهر وخلق وحقّ بوده وجميع مراتب وجود ومكوّنات واعطاء هر ذي حقّى را بدانچه كه حقّ اوست ، به الوهيّت تعريف كردهاند .
مؤيد الدّين جندي عقيدة دارد كه الوهيّت ، همان مرتبهء اللّه ، باعتبار قيامش بدان ومنعوت وموصوف بودنش در ذات خود ، بدان مرتبه است ، امّا بدون ظهور اثر الهى در مألوه ؛ در صورتيكه الاهيّت ، همان اعتبار ظهورات اللّه در مألوه بوده ؛ والوهت نيز ، عين مرتبهء إلاه است ، بدون اعتبار امرى زائد ، مانند عبودت كه مرتبهء عبد ميباشد . بنابراين ، تعريف نخست كه از عارف بزرگ عبد الكريم گيلانى در كتاب « الانسان الكامل في معرفة الأواخر والأوائل » آمده ، با تعريف الاهيّت سازگار ومتناسب است ونه با تعريف الوهيّت ؛ وسرانجام فرق ميان الوهت والوهيّت والاهيّت در اينستكه در الوهت هيچ امر زائدى در أو اعتبار نميشود ، ودر الوهيّت مرتبهء اللّه باعتبار قيام بدان ومنعوت وموصوف بودنش در ذات حقّ وبدون ظهور الهى در مألوه است ، ودر الاهيّت باعتبار ظهور اوست در مألوه ، ولذا تعريف ايندو عارف بزرگ از الاهيّت والوهيّت بيك معنى ميرسد ، در صورتيكه مىبايد تعريف ايندو در الوهيّت بيك مفهوم منتهى گردد ، ونه در دو اصطلاح .
بنظر ميرسد كه تعريف حكيم متألّه وعارف اقدم ، مؤيّد الدّين جندي شاملتر ومانعتر