تمهيد المبانى يا تفسير كبير بر سوره سبع المثانى — الجزء ١، الصفحة ٣٢١

مقدّمه :

آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها » غافل زيسته وهمانند ملائك معترض نگفتند : « سُبْحانَكَ لا عِلْمَ لَنا إِلَّا ما عَلَّمْتَنا » زيرا بچشم ظاهربين ، خود را بصورت آدم ديدند ؛ در صورتيكه از سيرت صفى اللّهى أو محروم ماندند ؛ واز قياس آنها خنده آمد خلق را .

امّا عقلاء وحكماء ومحصّلان علوم ظاهري نيز بوسيلهء علم وعقل خود نتوانسته‌اند جز بمفهومات وإفادات واستفاده‌هايى جزئي ، بحقيقت وجوبي وأسماء اللّه پىببرند ؛ وفي الحقيقة غايت معرفت آنان در مقام تفكّر صحيح وتأمّل دقيق ؛ علمي اجمالي است بدينكه پروردگار آنان منزّه از نقايص وصفات خلقي بوده ووجود أو وأسماء وصفاتش را به ادّلهء ظنّى وتصوّرات وقياساتى متعارف در اصطلاحات خود اثبات كنند ؛ در صورتيكه از شهود حقّ وتجلّيات ذاتي وظهورات تفصيلي أو ونيز از نفوذ نور وجودش در أقطار عوالم ، محجوب مانده وبمعرفتي آنچنانى دست نيافته‌اند ؛ وحتّى بسيارى از عرفاء هم كه بمرتبه شهود نائل آمده وحقّ را در تجلّيات أو في الجملة ديده‌اند ؛ اين شهود ، بمقدار وكيفيّت وجودي شاهد بوده واز برخى عبارات وإشارات آنان چنين برمىآيد كه بقدر نصيب خود از معرفت الهى برخوردار گرديده‌اند وبا اينكه باظهار شطحيّاتى - اگرچه مطابق حقّ وواقع - مبادرت كرده‌اند ؛ نميتوان آنان را در كنار أوصياء محمّدى ( ص ) وحتّى خادمان بارگاه معرفت آن پاكان جاى داد ؛ چه رسد بنفوس قدّيس آن واصلان بمرتبهء قرب أو أدنى ؛ وبلحاظ همين امر است كه خداوند متعال در كريمهء قرآني از سورهء حجّ فرمايد : « وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُجادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ » * يعنى خود نمايان بعلم از هر لباس وفرقه ؛ وبرخى ديگر مشمول اين كريمه‌اند : « وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ عَلى حَرْفٍ ؛ فَإِنْ أَصابَهُ خَيْرٌ اطْمَأَنَّ بِهِ ، وَإِنْ أَصابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلى وَجْهِهِ ، خَسِرَ الدُّنْيا وَالْآخِرَةَ ، ذلِكَ هُوَ الْخُسْرانُ الْمُبِينُ » كه معرفت اينگونه از مردمان از خداوند تعالى وابسته بخير وشرّى است كه بر وفق نظر وحكم خود بدانها ميرسد ؛ وهرگز بشناخت حقيقت نزول حوادث ومصالح نهفته در آن نمىانديشند ؛ وهمچنين طبق كريمهء الهى : « فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ عَلَى الْقاعِدِينَ أَجْراً عَظِيماً » وحتّى در مورد أنبياء : « وَلَقَدْ فَضَّلْنا بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلى بَعْضٍ » وبويژه در گروه رسولان أو نازل است : « تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ » دليل قرآني بر تفاوت استعدادهاى أزلي وشخصي در جميع سطوح انساني است ؛ تا بالأخره منتهى به انسان كامل گردد ، كه از تبتّل تا مقامات فنا - پايه پايه تا ملاقاة خدا ، را پيموده وبا نصيبهء أزلي بنور خداوندى وقبول حقانيّت ذات