تمهيد المبانى يا تفسير كبير بر سوره سبع المثانى — الجزء ١، الصفحة ٣٠٧
فصل نهم در مراتب أسماء اللّه وتشكيك وتواطؤ آن واسم مستأثر ومكنون
پلنگ وگرگ وپرندگان ديگر بنحوى يكسان صادق است وهيچ نوع را از حيث جنسيّت حيواني ، امتيازى بر نوع ديگر نيست ، وهمين معنى را در جنس الأجناس هم ميتوان صادق دانست وگفت جنس كلّيهء أجناس اعمّ از انسان وحيوان وغيره ؛ جسم مادّى است ؛ ودر نتيجة در داشتن جسم مادّى فرقى در ميان أجناس آن ، مانند زمين ودريا وكوه ودرختان وپرندگان وچرندگان ودرندگان وآدميان جز از حيث شكل وجود ندارد ؛ زيرا همگى داراى جسم مادّى ميباشند ؛ در حاليكه اسم مشكّك افراد بر مدلول خود ، بنحوى متفاوت ومختلف از حيث تقدّم وتأخّر ونقص وكمال دلالت داشته ودر هيچ فردى يكسان نميباشد . سپس لازم بتذكّر است كه : گاهى تشكيك از حيث حصول معناى آن ، بتقدّم وتأخّر ذاتي است ؛ مانند وجود ونور كه در ذات واجب الوجود بقبل بودن ذاتي است ؛ زيرا أو مبدء ومبدع وجود بوده وبر هر وجود ديگرى از ممكنات متقدّم بتقدّم قبلي وذاتي ميباشد ؛ چه رسد بتقدّم دهري وزماني ودر حقيقت تقدّم أو سرمدي است كه هيچ موجودى از أمر وخلق را چنين قبليّت ومزيّتى نيست ؛ وگاه ديگر به أولويّت وعدم آن است ؛ ومثال آن همان وجود ميباشد كه در واجب بالذّات تمامتر وثابت‌تر وأقوى از ممكناتست ؛ وزماني هم ، أمر مورد تشكيك بشدّت وضعف بوده ، مانند سفيدى كه در برف بيشتر وكاملتر وشديدتر از عاج است ؛ وهمچنين وجود ، كه آثار آن در واجب بالذّات أكمل واشدّ از ممكن الوجود ميباشد ؛ بنابراين ، تشكيك در ماهيّات جايز نيست ؛ زيرا ماهيّت از حيث هىهى يا نفس خود هرگز از تشكيك يا تفاوت برخوردار نبوده وفي المثل لفظ انسان بر زيد وعمرو يا فاطمه وزينب بنحوه‌اى يكسان دلالت دارد ؛ يعنى تفاوتى در بين اين افراد از لحاظ صدق معناى انسانيّت موجود نيست ؛ اگرچه باعتبار أوصاف وكميّت وكيفيّت نسبت بيكديگر مختلف ومتبائن باشند ؛ وفي المثل زيد ، عالم وعمرو ، شاعر وفاطمه ، عفيفه وزينب ، صبور باشد ، وبهر وجه أمر عامّ انسانيّت در هر چهار يكسان بوده وتفاوت در أوصاف آنان ، آنها را از تواطؤ به تشكيك تبديل نخواهد كرد ، وهيچيك از تقدّم وتأخّر ذاتي واولويّت وشدّت وضعف وجودي در آنان معتبر نيست ؛ وتقدّم وتأخّر زماني هم در تواطؤ فاقد اعتبار است واز سوى ديگر تشكيك در عوارض معتبر نبوده واز باب مثل اختلاف در سياهى ، در نفس سياهى نيست ، بلكه در افراد آن مانند ذغال وكلاغ ومشك وهرچيز سياه وغيره ، بوده وبتعبير ديگر در ماهيّت سياهى تشكيكى نميباشد ؛
و