تمهيد المبانى يا تفسير كبير بر سوره سبع المثانى — الجزء ١، الصفحة ٣٠٦

فصل نهم در مراتب أسماء اللّه وتشكيك وتواطؤ آن واسم مستأثر ومكنون

فصل نهم در مراتب أسماء اللّه وتشكيك وتواطؤ آن واسم مستأثر ومكنون

فصل نهم در مراتب أسماء اللّه وتشكيك وتواطؤ آن واسم مستأثر ومكنون

نخست در تعريف تشكيك وتواطؤ : بايد دانست ؛ چنانكه محمّد أعلى بن علي تهانوى در كتاب « كشّاف اصطلاحات الفنون » « 1 » آورده است : تشكيك در اصطلاح علماء منطق عبارتست از اينكه لفظي موضوع براي امرى عامّ ومشترك در بين افراد آن بر سبيل تفاوت باشد ، ونه مساوى ؛ چنين لفظي را بصيغهء اسم فاعل وبكسر كاف مشدّد ، مشكّك خوانند ، ولفظ مقابل آنرا تواطؤ نامند كه عبارت از لفظي است موضوع براي امرى عامّ در بين افراد آن‌كه بنحو تساوى باشد . بتعبير ديگر ، وضع لغت يا اسمى از ألفاظ را كه بدلالت معنى انجامد وبا شنيدن آن معنى ، مدلول در ذهن ظاهر گردد ، تواطؤ نامند ؛ ليكن دلالت آواى وحوش وپرندگان بر وجود آنها ، طبعى است ونه وضعي ، ولذا آنرا تواطؤ ندانسته‌اند ؛ وعلماء منطق تواطؤ را عبارت از حمل كردن كلّى برافراد آن شناخته‌اند ؛ مانند نوع أسب وشتر وگوسفند ، كه حمل كلّى يا نوع آن بر افراد بسيارى يكسان بوده وصدق آن في المثل بر فردى از اسبان وشتران وگوسفندان از هر رنگ ونژاد يكنواخت ميباشد وهيچيك از افراد مزبور ، نسبت بفردى ديگر از كلّى خود تفاوتى بشدّت وضعف وتقدّم وتأخّر ونقص وكمال ندارد ، وامكان دارد كه كلّى ياد شده بجاى نوع ، جنس باشد ودر اينصورت ميگوييم : جنس حيوان برانواع أسب وشتر وگوسفند وشير

و

( 1 ) - جلد اوّل صفحه 780 افست كتابخانه خيّام در سال 1967 ميلادي از روى طبع كلكتّه سنه 1862 م .